Ngôi làng cổ - nơi chứa đựng nền văn hóa 6.000 năm

Không chỉ lưu giữ nét kiến trúc, văn hóa đặc trưng của vùng đồng bằng Bắc Bộ xưa, làng cổ Tiên Hòa thuộc xã Hà Lĩnh, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa còn chứa đựng cả một nền văn hóa tồn tại từ khoảng 5.000 - 6.000 năm trước

Trải qua nhiều biến cố của lịch sử và thời gian nhưng ngôi làng vẫn lưu giữ được nhiều nét kiến trúc cũng như văn hóa truyền thống độc đáo của vùng đồng bằng Bắc Bộ xưa với những ngôi nhà ngói rêu phong, có cây đa, giếng nước, sân đình, những con đường nhỏ uốn lượn chạy theo những bức tường nhà xây bằng gạch đá đã nhuộm màu thời gian…

Lưu giữ hồn quê Việt

Trải qua hàng trăm năm hình thành, làng cổ Tiên Hòa còn lưu giữ được những giá trị, hồn cốt của một ngôi làng Việt xưa mà hiếm có vùng quê nào ở Thanh Hóa còn lưu giữ được khi mà quá trình đô thị hóa, hiện đại hóa đã khiến nhiều làng biển đổi nhanh chóng.

Theo các bậc cao niên trong làng, ngôi làng trước có tên nôm là Kẻ Khao, sau đó đổi tên là Tiên Cảo và hiện nay được gọi với tên Tiên Hòa. Vào giữa thế kỷ XVII (khoảng năm 1650) làng Tiên Hòa được tách ra làm hai thôn. Một bộ phận dân cư tập trung xung quanh chân núi để tránh lũ lụt về mùa mưa, nên gọi là Tiên Hòa Sơn thôn (hay Khao Rú), số còn lại sống tại Tiên Hòa Bái thôn (còn gọi là Khao Đồng).

Được thiên nhiên ưu đãi cho một vùng đất sơn thủy hữu tình nên từ xa xưa ở Tiên Hòa đã có nhiều dòng họ từ khắp nơi trong tỉnh và các tỉnh phía Bắc đến đây khai hoang lập nghiệp. Các dòng họ đến Tiên Hòa từ nhiều nơi, như các huyện: Vĩnh Lộc, Yên Định, Nga Sơn, Hoằng Hóa, Hậu Lộc thuộc tỉnh Thanh Hóa và cả từ các tỉnh Bắc Ninh, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình vào. Cho đến nay, ở Tiên Hòa có đến trên 36 dòng họ cùng nhau sinh sống. Trong đó, có 5 dòng họ có mặt lâu đời nhất từ thời nhà Trần như dòng họ Hoàng Huy được biết đến như dòng họ đến đây sớm nhất, rồi họ Mạc, họ Lưu Xuân, họ Hoàng Đức…

Trải qua quá trình phát triển với nhiều biến động, song địa giới chính của làng Tiên Hòa vẫn là phần đất rộng lớn phía Tây xã Hà Lĩnh. Làng được bao bọc xung quanh bởi núi, rừng và đồi đất. Phía Tây Nam làng là dãy núi Ác Sơn, phía Tây có rừng Đồng Khao, từ Tây Bắc sang Đông Bắc có núi Kẹm Sơn; ở giữa đồng chiêm trũng lại có dãy núi đá vôi Cô Sơn.

Ông Trịnh Xuân Lục, trưởng làng Tiên Hòa, cho biết dân cư trong làng được sinh sống và phân bố theo 12 ngõ hạng với từng tên riêng như: Ngõ Mã, Cổng, ngõ Thượng, ngõ Cừa, ngõ Cụt, ngõ Hát, ngõ Trung, ngõ Đình, ngõ Chùa, ngõ Trôi, ngõ Nghè, ngõ Giếng Đào. "Theo kiểm tra sơ bộ của chúng tôi, trong làng hiện có khoảng 100 ngôi nhà còn giữ được kiến trúc của những ngôi nhà mang nét văn hóa làng Việt xưa với những ngôi nhà làm bằng gỗ, lợp ngói, tường xây gạch đỏ. Hầu hết những ngôi nhà này có niên đại trên dưới 100 năm, mang dấu tích lịch sử, nét văn hóa đặc trưng mà ít vùng quê nào có thể lưu giữ được"- ông Lục chia sẻ.

Cũng theo ông Lục, ở chân núi trước làng có con sông Bồng Khê chảy từ xã Vĩnh Thịnh (huyện Vĩnh Lộc) theo hướng Bắc - Nam rồi đổ ra sông Mã tại ngã ba Bông. Vì thế cho nên từ ngõ Trôi đến ngõ Hát, cứ mỗi ngõ hạng nhân dân lại xây một bến nước để dùng vào việc tắm giặt và sinh hoạt. Bến nước cũng là nơi thuyền đậu để chở mạ ra đồng và chở lúa, hoa màu thu hoạch từ đồng về làng.

"Tại làng hiện còn 2 con đường làm bằng đá với nét rêu phong cổ kính, đặc biệt làng còn giữ được một giếng nước hàng trăm năm với làn nước trong vắt, mát lành. Giếng làng vẫn được người dân chúng tôi vô cùng coi trọng, giữ gìn và duy trì sử dụng vào mục đích sinh hoạt hàng ngày"- ông Lục nói.

Bà Phan Thị Lan, Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Hà Trung, cho biết làng Tiên Hòa còn giữ được những nét văn hóa truyền thống của những ngôi làng Việt xưa với hình ảnh những ngôi nhà một tầng hòa hợp với thiên nhiên, với cây đa, bến nước, sân đình, đến lũy tre rủ bóng mát trên đường làng... vốn là nét đẹp đặc trưng của làng quê Việt. "Làng cổ Tiên Hòa rất độc đáo, những bức tường, những ngôi nhà cũ với mái ngói rêu phong, như chứng tích của thời gian, ghi dấu bao kỷ niệm vui buồn của một đời người, của bao thế hệ người con làng Tiên Hòa"- bà Lan chia sẻ.

Nét độc đáo của ngôi làng cổ này là trên đỉnh núi tọa lạc một ngôi chùa có lịch sử lâu đời, gọi là chùa Cao, được xây dựng từ thời kỳ nhà Lê. Do biến cố lịch sử, kiến trúc chùa xưa không còn nữa, chỉ còn lại những dấu tích như nền móng, bia đá, gạch ngói và chân tảng. Năm 2020, chùa Cao bắt đầu được xây dựng lại. Đến nay, ngôi chùa đã tương đối hoàn thiện với những hạng mục độc đáo. Trong đó, đáng chú ý nhất là pho tượng Bồ Tát 4 mặt cao nhất Thanh Hóa.

Nơi chứa đựng nền văn hóa 6.000 năm

Không chỉ lưu giữ được những nét văn hóa, truyền thống của làng Việt xưa, khu vực làng Tiên Hòa (xã Hà Lĩnh) còn chứa đựng cả một nền văn hóa có niên đại sớm của văn hóa Đa Bút cách ngày nay khoảng 5000 - 6.000 năm trước.

Theo cuốn lịch sử truyền thống và cách mạng xã Hà Lĩnh, vào những năm 1979-1980, tại cánh đồng Bọc (làng Tiên Hòa) các nhà khoa học đã phát hiện thấy di chỉ khảo cổ học Cồn Cổ Ngựa nằm trong nền văn hóa Đa Bút cách ngày nay khoảng 5.000 - 6.000 năm. Tại Cồn Cổ Ngựa, người ta đã tìm thấy số lượng lớn rìu, đục bằng đá của người nguyên thủy. Bên cạnh đó còn có dao được chế tác từ đá phiến (hình trăng khuyết), chày nghiền, bàn nghiền, hòn kê, hòn ghè được đẽo gọt.

Cũng tại di chỉ khảo cổ học Cồn Cổ Ngựa, còn có sự tồn tại của nhiều vỏ nhuyễn thể (vỏ hến, sò gai…). Đây là căn cứ cho suy đoán tại đây không chỉ có săn bắn hái lượm mà còn có cả đánh cá và khai thác thủy, hải sản (di chỉ khảo cổ học Cồn Cổ Ngựa nằm cách sông Mã 3 km). Đây là chứng tích sinh động cho sự phát triển nền kinh tế trong hầu khắp tất cả các hoạt động: Săn bắn, hái lượm, đánh cá, chăn nuôi, nhất là trồng trọt lúa nước.

Đặc biệt, trong các đợt khai quật năm 2013, các nhà khảo cổ học đã phát hiện 146 di cốt người tiền sử, trong đó có cụm mộ cổ gồm 3 cá thể được chôn cùng tại một thời điểm trong tư thế mai táng ngồi co bó gối. Trong đó có 2 di cốt là người lớn (1 nam, 1 nữ, khoảng 50-60 tuổi) và 1 trẻ em (vài tháng tuổi), có niên đại khoảng 5.000 - 6.000 năm. Hiện cụm mộ cổ và hàng ngàn công cụ lao động bằng đá được lưu giữ tại bảo tàng tỉnh Thanh Hóa.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa độc đáo, huyện Hà Trung đã cùng với một số nhà nghiên cứu văn hóa thực hiện các cuộc khảo sát tại làng Tiên Hòa để có hướng bảo tồn, phát triển du lịch trong tương lai gần. Bởi, làng Tiên Hòa nằm cách khu di tích lịch sử quốc gia đình Gia Miêu (xã Hà Long, huyện Hà Trung) - nơi phát tích vương triều Nguyễn - chỉ khoảng 7 km, và cũng trong cung đường (tuyến quốc lộ 217) lên các điểm danh lam thắng cảnh nổi tiếng của Thanh Hóa như: Thành nhà Hồ, phủ Trịnh, suối cá Thần...

Tuy nhiên, làng cổ Tiên Hòa hiện đang đứng trước một thách thức không hề nhỏ khi cảnh quan môi trường nơi đây đang bị thay đổi nhiều khi dãy núi Ác Sơn nhìn xuống cánh đồng có di chỉ Cồn Cổ Ngựa hiện được tỉnh Thanh Hóa cấp phép cho nhiều doanh nghiệp hoạt động khai thác đá. Từ đó, mảng xanh của núi Ác Sơn đã bị biến dạng rất nhiều. Bụi từ các mỏ đá, các khu nghiền sàng, làng nghề đá… cũng là những thách thức không hề nhỏ.

Tuấn Minh