Ở Ayun Hạ (xã Chư A Thai và xã Phú Thiện, tỉnh Gia Lai), dãy núi Chư A Thai sừng sững như chứng nhân của thời gian. Dãy núi ấy, hàng triệu năm trước đã phun trào những dòng sông dung nham nóng bỏng vùi lấp cánh rừng nguyên sinh rậm rạp vùng hạ du. Để rồi giờ đây, cánh rừng nguyên sinh ấy đã trở thành "vương quốc thạch mộc" kỳ bí giữa đại ngàn Tây Nguyên.

Người dân ở xã Chư A Thai kể rằng, ngày xưa khi làm rẫy hay đào móng nhà, chỉ cần xới nhẹ lớp đất là thấy những khúc gỗ hóa đá lấp lánh. Có khi là một đoạn thân cây lớn, có khi chỉ là mảnh gỗ vụn nâu đỏ, tím, trắng… đủ sắc màu.

Hơn hai thập kỷ trước, thương lái từ khắp nơi đổ về Chư A Thai thu mua, khiến cơn "sốt" gỗ hóa thạch lan khắp vùng. Giờ đây, gỗ hóa đá ngày càng hiếm, những khối lớn gần như không còn, chỉ thỉnh thoảng người ta mới bắt gặp một mảnh đá nhỏ dưới lòng đất sâu.

Giữa trưa nắng, trên sườn núi Chư A Thai, anh Nguyễn Văn Nguyên (làng King Pêng) vẫn cặm cụi tìm từng viên gỗ hóa thạch. "Ngày trước, cả ngọn núi là rừng cây hóa đá, giờ muốn tìm được cục nhỏ cũng khó lắm. Nhưng có khi chỉ cần nhặt được một cục đẹp là có thêm tiền mua sách vở cho con" - anh Nguyên nói, tay vẫn không ngừng sục tìm trong lớp đất khô nẻ.

Cũng trên ngọn núi ấy, anh Nguyễn Văn Chuyển, người làng Dlâm, may mắn nhặt được khúc gỗ hóa đá nặng chừng 10kg, ánh lên sắc đỏ nâu huyền ảo. Anh cười rạng rỡ: "Hồi trước, mấy cục này người ta chặn cửa, kê bếp chứ đâu biết quý. Giờ giá trị của nó có thể cả trăm triệu đồng".

Cơn "sốt" gỗ hóa thạch từng khiến cả vùng Chư A Thai rộn ràng suốt những năm từ 2005–2015. Người dân khắp nơi kéo về đào bới, săn tìm, khiến núi đồi bị xới tung, cây rừng trơ gốc. Chính quyền địa phương buộc phải dựng chốt chặn xe tải, ngăn tình trạng khai thác ồ ạt. Bây giờ, chỉ còn vài người dân quanh núi thỉnh thoảng tìm thấy đá nhỏ khi làm rẫy. Chính quyền đã nghiêm cấm khai thác trái phép, đồng thời tuyên truyền để người dân giữ gìn.

Giữa dòng người mua bán, có những người chọn giữ lại báu vật cổ xưa như cách lưu giữ ký ức của đất trời. Ông R'Com Sin (56 tuổi, xã Phú Thiện) là một trong số đó. Căn nhà sàn rộng hơn trăm mét vuông của ông giờ thành "bảo tàng" thu nhỏ với hàng chục khối gỗ hóa thạch quý hiếm. Ông gọi đó là nơi "níu giữa thời gian" – bởi trong từng vân đá, ông thấy được sự sống và hủy diệt, thấy cả hơi thở của quá khứ hàng trăm triệu năm.

Ông kể, khối gỗ hóa đá lớn nhất của mình nặng hơn 1,4 tấn, đường kính gần một mét, phải ba con trâu kéo mới lên được mặt đất. Nhiều người trả hơn 2 tỉ đồng ông vẫn lắc đầu không bán chỉ bởi:

Nói rồi ông Sin kể lại trước đây, khối đá được người dân đào thấy khi làm rẫy ở độ sâu gần 20m. Lúc đó họ rao bán với giá gần 1 tỉ đồng, khi ông Sin biết tin, ông đã bán cả mảnh đất vườn đang canh tác để có tiền mua lại. Sau khi mua được, nhóm người nước ngoài đã tìm đến xin mẫu đem về nghiên cứu, nhưng đến giờ chưa thấy họ quay lại.

Từ khi gỗ hóa thạch trở thành vật phẩm phong thủy quý, ở xã Phú Thiện xuất hiện một nghề mới – nghề mài và chế tác đá gỗ. Từ đó, biến gỗ hóa thạch từ những cục đá vô tri thành những tác phẩm nghệ thuật của thiên nhiên. Mỗi tác phẩm này có hình dáng riêng, màu sắc khác biệt.

Trong tiếng máy mài vang lên đều đặn, anh Đỗ Văn Ngọc (28 tuổi) tỉ mẩn đánh bóng từng khúc gỗ hóa thạch. Mỗi sản phẩm là cả quá trình kỳ công, có khi phải mài suốt nhiều ngày để lộ ra vân đá óng ánh, sắc màu huyền ảo. Anh Ngọc nói, đôi tay chai sạn nhưng ánh mắt lấp lánh niềm say mê:

Cùng với anh Ngọc, nhóm của anh Trần Sỹ Hiếu ở xã Phú Thiện cũng gắn bó với nghề gần 10 năm nay. "Một viên đá gỗ nặng 30 ký, phải dùng đến 15 loại giấy nhám, mài nhiều ngày mới xong. Tay chảy máu, tím bầm là chuyện thường. Nhưng khi thấy sản phẩm sáng bóng như gương, lộ ra từng đường vân gỗ rõ rệt, cảm giác hạnh phúc lắm" - anh Hiếu chia sẻ.

Người chơi đá thường chọn theo mệnh, theo tuổi: người thích sắc đỏ tượng trưng cho may mắn, người chọn màu tím vì tin vào năng lượng an lành. Có viên chỉ vài trăm ngàn, nhưng cũng có khối lên đến hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỉ đồng.

Dọc Quốc lộ 25 đoạn qua xã Chư A Thai, xã Phú Thiện hiện vẫn còn một vài cửa hàng bày bán gỗ hóa thạch. Những khối nhỏ nặng vài ký, sau khi mài bóng có giá từ vài triệu đến vài triệu đồng. Nhưng nguồn hàng đang ngày một khan hiếm, bởi sau hàng chục năm khai thác, kho báu trong lòng núi Chư A Thai gần như cạn.