Ẩn mình trong những ngôi làng cổ kính của Gia Lai, các giếng nước hàng trăm năm tuổi vẫn tuôn chảy mạch nguồn trong vắt. Trong sự lặng lẽ của thời gian, giếng cổ như một mạch ngầm ký ức bất tận, vừa thực vừa huyền, vừa gần gũi vừa bí ẩn.

Nếu có dịp về xã Tây Sơn, ghé thăm Bảo tàng Quang Trung, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng điện thờ Tây Sơn tam kiệt hay những di vật quý báu còn sót lại mà còn được uống một ngụm nước ngọt lành từ chiếc giếng cổ nằm bên phải điện thờ. Với nhiều người, đó là nghi thức linh thiêng, một cách để kết nối với hào khí Tây Sơn còn lắng lại trên mảnh đất này.

Theo các nhà nghiên cứu, giếng nước cổ cùng cây me trong khuôn viên bảo tàng là hai di vật gắn liền với ngôi nhà xưa của ông Hồ Phi Phúc – thân phụ của ba anh em Tây Sơn.

Điều đặc biệt là giếng này từ lâu được xem là "giếng chữa bệnh". Người dân địa phương kể rằng, ai ốm đau chỉ cần múc một gáo nước giếng uống, rửa mặt hoặc mang về pha thuốc, bệnh sẽ thuyên giảm. Trong các dịp lễ hội Tây Sơn – Tam kiệt, từng đoàn du khách đến hành hương, thành kính dâng hương rồi xếp hàng xin nước giếng, mang theo niềm tin về sự che chở của anh linh Tây Sơn.

Có câu chuyện mà ông Tô Đình Minh (70 tuổi; ngụ thôn Kiên Mỹ, xã Tây Sơn) vẫn nhớ như in. Thuở còn học lớp 11, ông cùng bạn bè nghịch ngợm, dám mạo phạm tượng vua Quang Trung trong đền thờ. Về nhà, ông bỗng lên cơn sốt, co giật liên hồi. Thầy thuốc không chữa nổi. Mẹ ông hốt hoảng mua lễ vật ra điện thờ, lấy ba ly nước giếng đặt trước tượng vua khấn vái, mang một ly về cho con uống. Kỳ lạ thay, uống xong ông khỏi bệnh. Từ đó, gia đình và cả làng càng tin rằng, giếng nước này không chỉ là nguồn sống mà còn chứa đựng linh khí anh hùng.

Trải qua binh biến, sau khi triều Tây Sơn sụp đổ, vua Gia Long tìm mọi cách tận diệt dấu tích của nhà Tây Sơn. Nhưng giếng nước và cây me vẫn tồn tại, được dân làng Kiên Mỹ bảo vệ như báu vật. Đến nay, người dân vẫn lưu truyền câu ca dao:

Có lẽ, không phải ngẫu nhiên mà giếng nước ấy trường tồn qua bao thế kỷ. Nó như một mạch nguồn thiêng liêng, kết nối giữa quá khứ hào hùng và hiện tại bình yên, vừa là di tích lịch sử, vừa là biểu tượng tâm linh của đất võ.

Cách biển Tam Quan không xa, trong khu vườn rợp bóng dừa của gia tộc họ Bành ở khu phố Tân Thành (phường Tam Quan), giếng Truông đã tồn tại hơn 300 năm qua. Người tìm ra mạch nước này chính là cụ Bành Đình Thanh – ông tổ họ Bành khi đến lập nghiệp.

Nhưng điều khiến giếng Truông trở nên kỳ bí chính là những huyền thoại bao quanh nó. Bên cạnh giếng có một cây sanh cổ thụ hơn 300 tuổi. Người dân tin rằng, cầu khấn dưới gốc sanh và lấy nước giếng Truông có thể chữa bệnh, giải hạn. Chuyện kể rằng vào năm 1984, một thanh niên bị rắn độc cắn, thuốc men không khỏi, sau khi người nhà cầu khấn và lấy nước giếng Truông cho uống thì vết thương dần hồi phục, vài ngày sau khỏe mạnh trở lại.

Không chỉ cứu người, giếng Truông và cây sanh còn được tin là "ông mai bà mối" cho những đôi lứa. Có cặp đôi từng bị gia đình ngăn cản, đến cầu khấn giếng Truông, rồi sau đó nên duyên, con cái đề huề. Những câu chuyện này cứ thế lan truyền, làm cho giếng càng thêm linh thiêng.

Kỳ bí hơn, người dân trong làng từng truyền nhau về một con rắn trắng thường xuất hiện quanh cây sanh mỗi đêm, có khi cứu người khỏi ong dữ, chó dữ. Họ tin đó là "rắn thần" trấn giữ giếng Truông. Dù đã mấy chục năm không còn ai tận mắt thấy, nhưng ký ức về rắn thần vẫn được truyền từ đời này sang đời khác, càng phủ thêm lớp sương huyền bí cho chiếc giếng cổ.

Bà Trương Thị Thúy Ức, Chủ tịch UBND phường Tam Quan, thừa nhận:

Tại Gia Lai còn lưu giữ nhiều giếng Chăm cổ có niên đại hàng trăm năm, thậm chí hơn nửa thiên niên kỷ. Những chiếc giếng này thường có hình vuông, được ghép bằng gạch Chăm hoặc đá ong, dưới đáy có những khối gỗ lót mà đến nay người ta vẫn chưa giải thích được tại sao chúng không hề mục rã sau hàng thế kỷ ngâm trong nước.

Một trong những giếng Chăm nổi tiếng là giếng cổ ở thôn Xuân An, xã Đề Gi.

Điều khiến người ta kinh ngạc chính là khối gỗ lớn lót dưới đáy giếng. Ông Đặng Xuân Thanh (66 tuổi, thôn Xuân An) kể: "Mỗi lần vét giếng, chúng tôi đều thấy khối gỗ vẫn nguyên vẹn, không hề hư hỏng. Khi nhấc khối gỗ lên, mạch nước lại phun lên mạnh mẽ như suối nguồn hồi sinh". Cho đến nay, không ai lý giải được đó là loại gỗ gì, sao có thể trường tồn hàng trăm năm dưới lòng nước.

Giếng Chăm cổ không chỉ là nơi mạch nước tụ hội mà còn là nơi duyên tình bén nở. Ông Thanh nhớ mãi mối tình đầu với vợ mình – bà Kim Kha – cũng bắt đầu từ những ngày cùng nhau ra giếng gánh nước. "Nhà tôi vốn đã có đủ nước, nhưng tôi cứ cố ý xài phí đi để có cớ ra giếng gặp bà ấy. Cái giếng ấy không chỉ cho nước mà còn cho tôi cả một gia đình êm ấm đến giờ" - ông Thanh cười.

Không chỉ chuyện tình duyên, giếng Chăm còn gắn liền với những truyền thuyết nhuốm màu huyền bí. Ở chùa Thập Tháp (thôn Vạn Thuận, phường An Nhơn Bắc), 3 chiếc giếng vuông được cho là di tích còn lại của vườn Lãng Uyển – nơi vua Chế Mân cùng Huyền Trân Công Chúa từng thưởng ngoạn. Người dân địa phương kể rằng, thuở xưa, ban đêm thường có một con cọp trắng đến nằm bên giếng nghe kinh. Sau này, khi nó chết, nhà chùa lập tháp Bạch Hổ để thờ. Có truyền thuyết khác lại kể về hạt lúa khổng lồ đặt bên giếng, nhờ nước giếng tưới mà tự mọc lên, nuôi sống cả chùa.

Tại xã Tuy Phước Bắc, trong khuôn viên Chùa Bà còn một giếng Chăm cổ bằng gạch Hời. Người dân địa phương kể rằng trước khi có nước máy, cả làng từng lấy nước từ giếng này. Đặc biệt, nước giếng Chăm ở đây từng được bán cho tàu thuyền ngoại quốc sử dụng trong những chuyến hải trình dài ngày, bởi nó ngọt mát và không bao giờ cạn.

Những câu chuyện kỳ bí ấy, dù khó kiểm chứng nhưng đã góp phần khiến giếng cổ trở nên thiêng liêng trong tâm thức người dân. Chúng không chỉ là công trình thủy lợi mà còn là biểu tượng của sự gắn bó, niềm tin và cả trí tuệ tinh xảo của cư dân xưa.