Dòng họ A Xợp hiện nay gồm 40 hộ với gần 250 nhân khẩu, cư ngụ tại vùng núi xã Lìa, huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Đây là dòng họ có nhiều vị tù trưởng, được giao quản lý cả vùng núi non rộng lớn.
Theo sách Lịch sử Đảng bộ xã A Xing (nay thuộc xã Lìa), tháng 5-1927, một toán lính Pháp gồm 4 người, trong đó có một quan Pháp, lên vùng A Xợp phía xã Xù Muồi. Cả vùng rừng núi hiểm trở Xù Muồi lúc bấy giờ thuộc huyện Hướng Hóa (nay thuộc huyện Sa Muội - Lào).
Nhóm lính lên vùng này bắt người dân phục dịch, nộp heo, gà để chúng ăn, bắt đồng bào phải cõng cáng chúng lên tận đỉnh núi Ărchong để vẽ bản đồ. Chúng còn đánh đập, hành hạ nhiều người, kể cả những người cáng cõng chúng lên núi.
Bị đàn áp, bóc lột và xâm phạm đến tín ngưỡng nên ngọn lửa căm thù giặc trong đồng bào Pa Cô bùng lên. Dưới sự lãnh đạo của vị tù trưởng Côn Lôh, người dân đã nổi dậy giết chết quan Pháp và tay sai tại đỉnh núi thiêng Ărchong.
Hai tháng sau, một tốp khác gồm một quan Pháp và 3 lính Tây tìm lên vùng A Xợp để tiếp tục vẽ bản đồ. Và cũng như lần trước, quan và lính Pháp hống hách, đánh đập, bắt người dân phải phục dịch, cõng cáng lên núi. Một lần nữa, dưới sự lãnh đạo của tù trưởng Côn Lôh, người dân đã dùng rựa, gậy giết chết những tên này.
Để truy tìm thủ phạm, Pháp đã điều động binh lính lên vùng A Xợp. Vì bị chỉ điểm, tù trưởng Côn Lôh cùng nhiều người khác đã bị bắt giữ. Trước các đòn tra tấn dã man của giặc, tù trưởng Côn Lôh đã không hé răng nửa lời. Cuối cùng, ông cùng 7 người khác bị giết, thủ cấp được đưa về nhà đày Lao Bảo.
Nhằm uy hiếp tinh thần chống Pháp của đồng bào vùng A Xợp, thực dân Pháp đã xóa tên A Xợp khỏi danh sách các bản làng và tìm mọi cách để tiêu diệt người dân toàn vùng A Xợp, đặc biệt là dòng họ của vị tù trưởng Côn Lôh. Vì thế, con cháu của dòng họ này phải phân tán đi các nơi khác sinh sống.
Anh Hồ Văn Thủy (49 tuổi), cháu đời thứ 3 của tù trưởng Côn Lôh, kể rằng:
Anh Hồ Văn Thuần (bên trái) và Hồ Văn Thủy, cháu đời thứ 3 của tù trưởng Côn Lôh, bên chiếc áo vua ban
Tiếp nối tinh thần yêu nước bất khuất, Ăm Păn - con của tù trưởng Côn Lôh - đã đi theo cách mạng, trải qua 2 cuộc kháng chiến chống Pháp, Mỹ. Ông vinh dự được chọn ra Hà Nội gặp Bác Hồ vào năm 1955. Côn Thí (con của Ăm Păn) sau này tham gia kháng chiến chống Mỹ, trước khi qua đời năm 2018, đã 46 năm tuổi Đảng. Còn Côn Khơi (cháu Ăm Păn) đến nay đã 55 tuổi Đảng.
Chiếc áo vua ban và dòng chú thích trong sách Lịch sử Đảng bộ xã A Xing
Ông Côn Khơi, trưởng dòng họ A Xợp, bên gian thờ cụ Vỗ Tên, tù trưởng Côn Lôh, và những người đã khuất
Theo anh Hồ Văn Thuần, cháu đời thứ 4 của cụ Vỗ Tên, cha anh (ông Côn Thí) kể rằng trong những buổi họp quan trọng, cụ Vỗ Tên thường mặc chiếc áo này. Không những áo mà vua còn ban cho cụ Vỗ Tên một tờ giấy to có viết chữ, một lá cờ lệnh hình tam giác có tua ở xung quanh. "Côn Tên" được nhắc đến ở đây chính là tù trưởng Côn Lôh, con trai của cụ Vỗ Tên.




Cận cảnh chiếc áo vua triều Nguyễn ban cho vị tù trưởng dòng họ A Xợp
Sau cuộc đàn áp năm 1927, để tránh sự truy tìm của Pháp và tay sai, những người còn lại của dòng họ A Xợp đã giấu chiếc áo vua ban trong hang đá. Chiếc áo được trao truyền cho con, cháu của tù trưởng Côn Lôh và được gìn giữ cho đến hôm nay. Riêng lá cờ lệnh và sắc phong vua ban đến nay đã bị thất lạc.
Ngày trước, muốn mục sở thị chiếc áo vua ban, dòng họ A Xợp phải làm lễ cúng theo phong tục. Áo được đựng trong "Khuh" - được người Pa Cô xem như tủ thờ, những gì đựng trong đó hết sức thiêng liêng, quý giá. Ít năm trở lại đây, chiếc áo này được đặt vào tủ kính, phục vụ việc tham quan, học tập, tìm hiểu lịch sử của thế hệ trẻ.
Chiếc Khuh - vật dụng dùng để đựng áo vua ban
Anh Hồ Văn Thủy nhớ lại nhiều năm trước, một phụ nữ miền xuôi lên buôn bán và xin gia đình ngủ nhờ qua đêm. Người này ngủ ở nhà trên, gần với vị trí để "Khuh". Trong giấc ngủ, bà này mộng thấy một cụ ông râu dài ngang ngực, nói với giọng không vui rằng: "Cháu không nên ở sát đây, đàn bà ở đây là không được. Cháu muốn ở thì hãy xuống gian dưới".
Người phụ nữ giật mình tỉnh giấc, sau đó kể lại giấc mơ trên và người trong gia đình ai cũng hiểu ra vấn đề. Kể từ đó, hễ có phụ nữ đến xin ngủ nhờ, gia đình đều sắp xếp ở gian dưới, chứ không ở gần vị trí đặt chiếc áo này.
Chiếc áo vua ban nay được đặt vào tủ kính, phục vụ việc tham quan, học tập, tìm hiểu lịch sử của thế hệ trẻ
Theo anh Thủy, chiếc áo này dường như biết chọn chủ. Có năm, gia đình đưa áo sang người khác trong dòng họ giữ gìn, con cháu trong dòng họ xảy ra đủ chuyện, nhiều người chết "bất đắc kỳ tử". Chỉ khi áo được đưa trở về vị trí cũ thì con cháu trong dòng họ này mới được bình yên.
Đến nay, tại các lễ cúng lớn, áo "Vân Phụng" được con cháu mang ra và đặt trang trọng bên gian thờ của dòng họ. Sau khi lễ cúng kết thúc, áo lại được đưa về chỗ cũ.
Căn nhà của bà Hồ Thị Âu (vợ ông Ăm Thí) là nơi đang trưng bày, gìn giữ chiếc áo vua ban cho tù trưởng dòng họ A Xợp
Anh Hồ Văn Thủy cùng mẹ là bà Hồ Thị Âu chia sẻ về lịch sử bất khuất của dòng họ A Xợp. Ảnh: C.T.V

















Bình luận (0)