hênh vênh giữa hai mảng kiến tạo Bắc Mỹ và Caribe là Hispaniola, một hòn đảo cảnh sắc tuyệt mỹ từng được mệnh danh "Hòn ngọc vùng Antilles" thời thuộc Pháp nhiều thế kỷ trước. Nhưng ngày định mệnh 12-1-2010, "đảo ngọc" trút cơn thịnh nộ lên nhân loại.

Vào lúc 17 giờ chiều 12-1-2010 theo giờ địa phương, từ độ sâu 13 km dưới lòng đất, một cơn chấn động kinh hoàng bắt đầu "xé đôi" Port-au-Prince, thủ đô đông dân cư của Haiti, quốc gia chia sẻ đảo Hispaniola với Dominica, một trong những hòn đảo thuộc nhóm quần đảo Antilles cảnh sắc tuyệt mỹ vùng Caribe.

Port-au-Prince xinh đẹp trở nên tan hoang trong bức ảnh chụp ngày 13-1-2010, một ngày sau thảm họa - Ảnh: Cảnh sát biển Mỹ

Cú chấn động ban đầu có cường độ 7 độ Richter, được bồi thêm ngay sau đó bởi hai dư chấn 5,9 và 5,5 độ. Hàng chục dư chấn xảy ra trong những ngày tiếp theo, bao gồm một cơn lên tới 5,9 độ ở Petit Gonâve, thị trấn cách thủ đô Port-au-Prince 55 km về phía Tây.

Bản đồ cho thấy vùng hứng chịu chấn động, trong đó màu đỏ thể hiện khu vực tác động kinh hoàng nhất, màu xanh lục thể hiện mức độ trung bình - Ảnh: Britainnica

Theo bách khoa toàn thư Britainnica, Haiti chưa từng chịu một trận động đất dữ dội nào như thế từ thế kỷ 18. Và khác với thế kỷ 18, Haiti thời hiện đại đông dân cư hơn rất nhiều.

Hàng nghìn người tập trung tại trung tâm thủ đô Haiti bị phá hủy, ngóng đợi tin tức thân nhân - Ảnh: NPR

Thủ đô Port-au-Prince năm đó cũng đang chật vật bởi cơ sở hạ tầng thiếu thốn, đồng thời cả nước vẫn đang nỗ lực phục hồi sau hai cơn bão và hai siêu bão liên tục càn quét suốt tháng 8 và 9 của năm 2008.

Nhìn chung, Port-au-Prince là một thành phố hoàn toàn không đủ sức để gánh thêm thảm họa.

Cung điện biểu tượng của Port-au-Prince hứng chịu tác động nặng nề - Ảnh: Liên Hiệp Quốc

Cung điện quốc gia Port-au-Prince bị đổ sập ngay cấu trúc trung tâm trở thành một hình ảnh biểu tượng cho thảm họa động đất Haiti năm 2010.  Nhà thờ lớn, trụ sở Liên Hiệp Quốc, nhà tù quốc gia, tòa nhà quốc hội cũng hư hại nặng nề. Theo History, chính phủ Haiti ước tính hơn 300.000 tòa nhà sụp đổ, điều đã không xảy ra nếu Haiti giàu có hơn và người dân ở trong các tòa nhà đạt chuẩn.

Tin tức và hình ảnh về trận động đất được phát đi khắp thế giới, kích hoạt một chuỗi phản ứng nhân đạo ngay lập tức. Cộng hòa Dominica láng giềng tuy cũng bị thiệt hại do quy mô của các chấn động nhưng đã lập tức hỗ trợ khẩn cấp cho Haiti. Các quốc gia từ mọi châu lục đóng góp tiền bạc và nhân lực.

Bệnh viện Cardinal Leger, một bệnh viện lều bên ngoài Léogâne sau thảm họa động đất - Ảnh: Hải quân Mỹ

Nhưng họ gặp khó khăn khi sân bay vốn không lớn của Port-au-Prince dù hoạt động ngày đêm vẫn không đáp ứng được các chuyến bay cứu hộ và viện trợ. Hầu hết bệnh viện ở khu vực thủ đô cũng hư hại nghiêm trọng.

Người dân Haiti đổ xô đến trực thăng của Hải quân Mỹ để nhận hàng cứu trợ - Ảnh: Hải quân Mỹ

Vì vậy, các lực lượng không quân nước ngoài - nhiều nhất là Mỹ, Anh - đã cố gắng vận chuyển người bị thương đến các tàu bệnh viện neo đậu ngoài bờ biển, cũng như thả dù nhiều vật tư viện trợ xuống hòn đảo. Bất chấp tất cả, tình trạng khẩn cấp ở Haiti vẫn kéo dài 6 tháng với khoảng 3 triệu người bị ảnh hưởng, trong đó 1 triệu người phải sống trong lều.

Ánh mắt ám ảnh của một nữ bệnh nhân với chữ ship trên trán, tức đánh dấu chờ vận chuyển đến tàu bệnh viện của Hải quân Mỹ neo đậu ngoài khơi Haiti - Ảnh: NPR

Hơn 316.000 người đã thiệt mạng trong  đống đổ nát khổng lồ đó. Đáng buồn là con số thực tế có thể cao hơn nhiều, theo các chuyên gia. Tháng 10 năm đó, thêm một trận dịch tả quét qua Haiti và hoành hành nhiều tháng, làm thêm khoảng 10.000 người thiệt mạng.

Báo cáo được công bố cùng năm của Cục Khảo sát địa chất Mỹ (USGS) nhấn mạnh Haiti đã có một lịch sử bị tàn phá bởi động đất, với những cơn mạnh nhất vào năm 1701, 1751, 1770 và 1860. Bất chấp điều đó, Haiti vẫn không có trạm đo địa chấn phù hợp. Điều này có thể làm tăng độ bất ngờ của thảm họa cũng như gây khó khăn cho quá trình khảo sát sau đó.

Quang cảnh đổ nát bao phủ khắp thành phố thủ đô Haiti - Ảnh: NPR

USGS nhận định một trận động đất tương tự là mối nguy cơ luôn treo lơ lửng trước người dân Haiti. Nó có thể xảy ra bất cứ khi nào ở đầu phía Đông của Đứt gãy Enrquillo, cách phía Nam Port-au-Prince chỉ vài chục km. Chấn động tàn phá thủ đô sẽ gây thiệt hại về người và tài sản lớn hơn nhiều so với các vùng thưa dân. Các nhà khoa học Mỹ nhấn mạnh việc tái thiết Haiti phải tính đến kịch bản này, song đến giờ, đây vẫn là điều nan giải.

Thống kê của USGS cho biết 28% thành đô Port-au-Prince đã bị sụp đổ hoàn toàn, trong khi 33% khác bị hư hại. Các cây cầu và tòa nhà ở Port-au-Prince đều không phải loại chịu được biến dạng dù nhỏ hơn. Vì thế, bản thân các thành phố, thị trấn đơn sơ ở Haiti đã là một quả bom nổ chậm thứ hai bên cạnh hiểm họa tự nhiên.

Trận động đất đã khiến thủ đô bị phá hủy hoàn toàn - Ảnh: NPR

Haiti và cả hòn đảo xinh đẹp Hispaniola có thể hứng chịu động đất, sóng thần bất cứ lúc nào. Cả hòn đảo nằm ngay trên ranh giới của hai mảng kiến tạo - có thể hiểu nôm na như hai mảnh của vỏ Trái đất - là mảng Bắc Mỹ và mảng Caribe. Một cách vô tình, người Haiti cũng xây thủ đô ngay trên đứt gãy được tạo ra bởi hai mảng này.

Theo đài NPR, hai mảng kiến tạo vẫn sẽ tiếp tục trượt qua nhau theo thời gian, như một phần của quá trình gọi là kiến tạo mảng của thế giới. Tuy dịch chuyển chưa đến nửa cm nhưng đủ để tích tụ một áp lực khổng lồ dọc theo đứt gãy. Khi sức căng tích tụ này quá lớn, nó sẽ như giọt nước tràn ly, giải phóng bùng nổ bằng một trận động đất.

Những người đàn ông và phụ nữ tụ tập quanh những đường ống bị vỡ để lấy nước uống ở Port-au-Prince trong những ngày sau trận động đất - Ảnh: NPR

Có tới hai đứt gãy dọc theo Hispaniola, bao gồm đứt gãy gây ra thảm họa ở Haiti năm 2010 và một cái khác chạy qua nước láng giềng Dominica (gọi là hệ thống đứt gãy Septentrional). Dominica không trải qua một trận động đất nào gọi là lớn do đứt gãy này trong 800 năm, nhưng đó cũng là một quả bom nổ chậm khác với sức tàn phá có thể kinh hoàng hơn động đất Haiti 2010.

Tất cả các dữ liệu khoa học chỉ ra Haiti cần tái thiết cũng như đầu tư xây dựng bằng những công nghệ thích ứng với động đất như Nhật Bản hay Thổ Nhĩ Kỳ đang làm.

Hàng dài người dân Haiti đứng chờ nhận thức ăn, nước uống - Ảnh: NPR

Tuy nhiên, hầu hết nghiên cứu, bài viết về Haiti cho đến ngày nay đều phải thừa nhận: Quốc đảo này chưa bao giờ phục hồi hoàn toàn sau thảm họa hơn 1 thập kỷ trước, nhất là khi họ vẫn thường xuyên hứng chịu thiên tai, dịch bệnh cùng nhiều bất ổn khác.

Trong thông cáo báo chí toàn cầu về đợt bùng phát dịch tả lớn từ tháng 10-2022 ở Haiti, được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) phát đi cuối tháng 12-2022, WHO viết: "Ngoài ra còn có một cuộc khủng hoảng nhân đạo phức tạp đang diễn ra và xấu đi nhanh chóng do bạo lực băng đảng, xung đột chính trị xã hội, mất an ninh, thiếu nhiên liệu và bất ổn kinh tế. Điều này đã dẫn đến việc khó tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe và thiết yếu, bao gồm nước, thực phẩm, vệ sinh… Tình trạng này khiến người dân Haiti rất dễ bị tổn thương".

Những người chủ cửa hàng quay trở lại khu thương mại của Port-au-Prince để xem những gì còn lại trong cửa hàng của họ - Ảnh: NPR

Tuyên bố của WHO như lời nhắc nhở rằng 13 năm sau đại thảm họa, người Haiti vẫn là một dân tộc dễ bị tổn thương sống trong một đất nước bị thiên tai tàn phá, dịch bệnh bủa vây và chênh vênh trước nguy cơ tái diễn thảm họa, cho thấy rằng họ vẫn cần nhiều hơn nữa những bàn tay đưa ra từ bạn bè thế giới, để cùng gánh vác thảm họa thế kỷ - tuy đã rất lâu, nhưng vẫn chưa thực sự phai mờ.