Trong 143 năm tồn tại (1802-1945), vương triều Nguyễn có 13 vị hoàng đế nhưng chỉ để lại 7 khu lăng tẩm quy mô của 10 vị vua và 14 lăng của hoàng hậu.

Toàn cảnh khu Thiên Thọ lăng, ảnh: Hoàng Lê

Đây là một trong những bộ phận quan trọng trong tổng thể kiến trúc kinh đô Huế - Di sản văn hóa thế giới được UNESCO tôn vinh từ năm 1993. 

Ông Amadou Mahtar M’Bow, nguyên Tổng Giám đốc UNESCO, từng viết: "Mỗi một lăng vua, với tính cách riêng biệt của nó là một thành tựu tuyệt mỹ của nền kiến trúc cảnh vật hóa, mỗi lăng tẩm khêu gợi trong cảm xúc của khách tham quan một âm vang đặc biệt. Lăng Gia Long giữa một khu rừng thiên nhiên bao la gợi lên một ấn tượng hùng tráng và thanh thản; lăng Minh Mạng đầy vẻ trang nghiêm, còn lăng Tự Đức gợi cho khách du ngoạn hồn êm thơ mộng".

TS Phan Thanh Hải, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Giám đốc Sở Văn hóa – Thể thao tỉnh Thừa Thiên – Huế, người có nhiều năm gắn bó với công tác nghiên cứu, trùng tu các công trình kiến trúc triều Nguyễn, nhận xét rằng các lăng tẩm triều Nguyễn đều đặt ở phía Tây và Tây Nam kinh thành Huế, nằm gần hai bờ sông Hương và hầu hết tách biệt nhau. Quy mô tổng thể lăng tẩm rất lớn với diện tích hàng trăm hecta nhưng quy mô các công trình kiến trúc không lớn, được tạo tác rất hài hòa với tự nhiên.

Về bố cục, theo TS Phan Thanh Hải, lăng tẩm các vua Nguyễn và hoàng hậu có thể chia thành 3 loại. Bố cục thứ nhất có chiều dọc theo một tổng thể xuyên suốt. Bố cục thứ hai chia thành 2 phần lăng và tẩm song song nhau như Thiên Thọ Hữu lăng, Xương lăng, Khiêm lăng, An lăng, Tư lăng... Bố cục thứ ba chia thành 3 phần, gồm lăng - tẩm - nhà bia song song nhau, trong đó điển hình là Thiên Thọ lăng.

Khu tẩm thờ Thiên Thọ lăng, ảnh: Hoàng Lê

"Những cách sắp xếp bố cục trên có lẽ đều xuất phát từ sự cải biến bố cục của khu lăng đầu tiên - lăng Thiên Thọ (lăng vua Gia Long) nhưng thực sự đã tạo nên sự phong phú, đa dạng của kiến trúc lăng tẩm nhà Nguyễn, nhất là khi mỗi khu lăng đều gắn liền với điều kiện tự nhiên để tạo dựng các công trình cho phù hợp" - TS Phan Thanh Hải nhận xét.

Trong các khu lăng triều Nguyễn, yếu tố nước giữ vị trí rất quan trọng, có lẽ chỉ sau yếu tố núi (trừ Ứng lăng - lăng vua Khải Định). Nghiên cứu của TS Phan Thanh Hải cho thấy tất cả các khu lăng đều tạo hồ nước bên trong và đôi khi chiếm diện tích rất lớn. Chính yếu tố nước đã làm kiến trúc các khu lăng mềm mại, nên thơ và giàu bản sắc phương Nam hơn. Bên cạnh đó, các loại cây cối, hoa cỏ cũng rất được chú trọng. Các khu lăng đều được đặt trong những khu rừng lớn tự nhiên, được trồng rất nhiều loại cây, hoa… thể hiện rõ lối kiến trúc cảnh vật hóa hướng đến sự hòa đồng với thiên nhiên.

Các loại vật liệu xây dựng lăng tẩm thời Nguyễn thể hiện rõ tính chất thời đại. Trong giai đoạn đầu, đều sử dụng vật liệu truyền thống là gỗ, gạch ngói, đá (trong đó có rất nhiều đá núi lấy tại chỗ) nhưng giai đoạn sau đã sử dụng cả vật liệu hiện đại nhập ngoại như xi măng, sắt, ngói ardoise, sành sứ…

Lối kiến trúc trên điện Minh Thành – khu tẩm thờ, ảnh: Hoàng Lê

Nằm ở làng Định Môn, xã Hải Thọ, TP Huế, Thiên Thọ lăng là ngôi lăng mộ của một vị vua triều Nguyễn nằm xa kinh thành Huế nhất so với các lăng tẩm còn lại của những vị hoàng đế triều đại này. Đó là lăng của vua Gia Long (1762-1820). Và đây chính là công trình kiến trúc để cho những vị hoàng đế triều Nguyễn đời sau làm thước mực thiết kế nơi yên nghỉ của mình. Ngôi lăng mộ nằm ở đầu nguồn sông Hương, giữa không gian sơn thủy hùng tráng vừa mới hoàn thành trùng tu rất thu hút du khách.

Thiên Thọ lăng được xây dựng từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XIX thực ra là cả một quần thể diện tích đến 2.875 ha, gồm 7 khu lăng tẩm của vua cùng 2 vị hoàng hậu và 4 thành viên khác thuộc hoàng gia Nguyễn. Tuy nhiên, chỉ có lăng vua Gia Long, 2 vị hoàng hậu và thân mẫu của vua là được xây dựng theo quy chế lăng hoàng đế, có tẩm thờ riêng.

Khu tẩm thờ Thiên Thọ lăng, ảnh: Hoàng Anh

Đến tham quan khu lăng mộ này mới thực sự nể phục cái tài của 2 đại thần triều Nguyễn là Tống Phúc Đương, Phạm Như Đăng và thầy địa lý nổi tiếng Lê Duy Thanh (con trai nhà bác học Lê Quý Đôn) trong nhiệm vụ đi tìm cuộc đất tốt để xây dựng. Xung quanh cụm lăng mộ này có 42 ngọn núi chầu vào, mỗi ngọn đều có một tên riêng. Đích thân vua Gia Long đã thám sát, duyệt định vị trí, quy hoạch, chỉ đạo công tác thiết kế, giám sát tiến độ thi công. Thầy địa lý Lê Duy Thanh là người tìm được khu đất này, nơi tập trung được mọi ảnh hưởng tốt lành tỏa ra từ nhiều núi đồi bao quanh, ảnh hưởng tốt lành còn mãi mãi trong suốt vạn năm.

Hai trụ biểu trước Thiên Thọ lăng, ảnh: Hoàng Lê

Trong quần thể Thiên Thọ lăng có lăng Quang Hưng của bà Tống Thị Đôi, vợ thứ chúa Nguyễn Phúc Tần; lăng Trường Phong của chúa Nguyễn Phúc Trú/Thụ (1697-1738); lăng Thoại Thánh của bà Hiếu Khương Hoàng hậu, thân mẫu vua Gia Long; lăng Thái Cô công chúa Ngọc Tú.

Lăng vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu, tức lăng Thiên Thọ, nằm ở vị trí trung tâm, bố cục chia thành 3 phần, gồm tẩm điện, lăng mộ và nhà bia, dàn hàng ngang, đặt trên 3 ngọn núi thấp mà ở giữa là núi Chánh Trung, bên trái là Thanh Sơn, phải là Bạch Sơn. Ở phía trước Thiên Thọ lăng có hồ nước hình mặt trăng, tiếp là núi hình bán nguyệt, tiếp đến nữa là ngọn núi chủ Đại Thiên Thọ Sơn, chung quanh có 36 ngọn núi với những cái tên khác nhau chầu vào.

Mộ vua Gia Long (trái) và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu, ảnh: Hoàng Lê

Phần trung tâm của khu đất này 3 mặt tả - hữu - hậu rộng 424 m, mặt tiền rộng 636 m. Thiên Thọ lăng đặt trong 3 lớp bảo thành xây gạch. Bảo phong xây kiểu 2 ngôi nhà đá, có mái kề nhau kiểu "càn khôn hiệp đức", trước bảo phong có 2 hương án xây đá. Mặt trước và sau lưng đều có bình phong, cửa ngoài làm bằng đồng. Trước mặt là 7 tầng sân chầu lát gạch, lối thần đạo lát đá Thanh. Ở tầng sân cuối hai bên dựng tượng thị vệ, voi, ngựa (10 người, 2 voi, 2 ngựa), đều bằng đá Thanh.

Những pho tượng tái hiện các vị quan chầu trước điện Minh Thành, ảnh: Hoàng Lê

Nhà bia nằm bên tả, trên núi Thanh Sơn. Đó là một "phương đình" dạng cổ lầu với 2 tầng mái, nằm trên một nền cao. Khu tẩm thờ nằm bên phải khu lăng, trên núi Bạch Sơn, được bao bọc bởi tường thành hình chữ nhật, sử dụng vật liệu gỗ. Cửa Nghi Môn là cổng chính của khu vực thờ tự, nằm ở vị trí trung tâm là điện Minh Thành, nơi thờ vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu.

Điện Minh Thành là một tòa nhà kép, xây theo kiểu "trùng thiềm điệp ốc". Ở gian giữa chính doanh thiết trí khám thờ, bên trong đặt long vị ghi thụy hiệu Thế Tổ Cao Hoàng đế và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu. Ngày xưa trong điện có rất nhiều đồ tự khí như hương án chạm trổ tinh xảo, hạc đứng trên lưng rùa, bộ ngũ sự…

Lối kiến trúc trên điện Minh Thành – khu tẩm thờ, ảnh: Hoàng Lê

Khu vực lăng mộ có bửu thành, bên trong là 2 ngôi mộ bằng đá Thanh, nơi an táng vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu. Hai ngôi mộ lộ thiên này gần như có cùng kích cỡ, chỉ nằm cách nhau 24 cm và được bài trí theo nguyên tắc "nam tả nữ hữu". Tính từ trong ra ngoài, trước mặt mỗi ngôi mộ có một hương án lớn bằng đá Thanh, làm theo kiểu "sập trổ chân quỳ". Hai ngôi mộ có chung 2 bình phong ở trước và sau.

Còn tiếp....