"Đại dương biến thành một dòng sông nước trắng xóa và nhấn chìm mọi thứ trên đường đi. Sau khi bị mắc kẹt trong vùng nước dữ, nếu dòng nước không kéo bạn xuống, mảnh vỡ sẽ hoàn thành công việc". 

Đó là lời mô tả của một nhà nghiên cứu Mỹ về buổi sáng 26-12-2004, khi một trận động đất 9,1 độ khởi đầu cho một trong những ngày thảm khốc nhất mà nhân loại đã trải qua kể từ đầu thế kỷ XXI.

Đó có lẽ là trận động đất có nhiều tên gọi nhất. Ngoài hai cái tên phổ biến hơn cả là "Động đất - sóng thần Ấn Độ Dương 2004" và "Cơn địa chấn Sumatra - Andaman" theo cách gọi của cộng đồng khoa học, người dân nhiều nước châu Á gọi nó là "Sóng thần Á châu", trong khi người  Úc, New Zealand, Canada gọi là "Sóng thần ngày Boxing Day" vì trùng vào ngày lễ cùng tên của họ. Nó có nhiều tên, cũng vì đó là một trong những thảm họa mà tử thần đã vươn cánh tay chết chóc đến nhiều quốc gia nhất.

Trận động đất với cường độ không tưởng 9,1 độ đã bắt đầu xé nát lòng biển ngoài khơi đảo Sumatra - Indonesia vào 7 giờ 59 phút sáng 26-12-2004, theo giờ địa phương.

Tỉnh Aceh - Indonesia tan nát sau sóng thần - Ảnh Earlham College

Trong vòng 7 giờ tiếp theo, trận động đất đã kích hoạt một đợt siêu sóng thần vươn ra khắp Ấn Độ Dương, tàn phá một vùng rộng lớn các quốc gia ven biển châu Á, lan xa tới tận Đông Phi. Có nơi sóng thần cao tới 9 m. Có ít nhất 225.000 người từ hàng chục quốc gia -  bao gồm người bản địa và du khách đang tận hưởng kỳ nghỉ bên bờ biển thơ mộng của những địa điểm du lịch đẹp nhất thế giới như Bali của Indonesia - đã thiệt mạng trong thảm họa.

Đội cứu hộ và dọn dẹp khảo sát sảnh bị ngập nước tại Khách sạn Seapearl Beach dọc theo Bãi biển Patong trên Đảo Phuket, Thái Lan (ảnh trái) và Pattinapakam, khu ổ chuột bị sóng thần phá hủy, gần Madras, Ấn Độ (ảnh phải) - Ảnh AP

Theo bách khoa toàn thư Britannica, Indonesia, Sri Lanka, Ấn Độ, Maldives và Thái Lan chịu thiệt hại nặng nề nhất. Chính phủ Indonesia ước tính số người thiệt mạng chỉ riêng tại nước này đã vượt quá 200.000 người, đặc biệt là tỉnh Aceh phía Bắc Sumatra. Hàng chục ca tử vong hoặc mất tích khác được báo cáo ở Sri Lanka và Ấn Độ.

TP Banda Aceh ở mũi phía Bắc đảo Sumatra - Indonesia có lẽ nhuốm màu tang tóc rất nhiều năm sau đó. Gần tâm chấn, Banda Aceh hứng những đợt sóng thần đầu tiên chỉ sau 20 phút. Gần 1/3 dân cư của thành phố 320.000 người này thiệt mạng ngay lập tức giữa biển nước, trong những tòa nhà mà trang History mô tả là bị gấp lại như những quân bài.

Một khu vực thuộc TP Banda Aceh sau sóng thần - Ảnh AP

Với tốc độ 500 dặm/giờ trên Ấn Độ Dương, sóng thần sinh ra từ cơn địa chấn 9,1 độ ập vào các tỉnh ven biểng Phang Nga và Phuket của Thái Lan một tiếng rưỡi sau đó. Những người còn thanh thản đi dạo biển sáng nhìn những con sóng ùa vào bờ rồi rút đi nhanh kỳ lạ, sau đó là một bức tường nước ập xuống khiến 5.400 người thiệt mạng, trong đó có 2.000 du khách từ nhiều nước.

Một giờ sau đó, ở bờ biển Đông Nam Ấn Độ phía đối diện, gần TP Chennai, hàng km nước đầy mảnh vụn từ những nơi "tử thần"  Sumatra - Andaman đã quét qua trước đó trút vào đất liền, tiếp tục cuốn theo sinh mạng của 10.000 người chủ yếu là phụ nữ và trẻ em, khi những người đàn ông của họ đã ra khơi trong một ngày tưởng chừng rất yên bình của miền đất ven biển.

 Nỗi đau đớn của người dân Ấn Độ tại trại tị nạn ở Madras  (ảnh phải) - Ảnh AP

Cơn đại hồng thủy tiếp tục quét ngang qua quốc đảo Sri Lanka khiến 30.000 người khác thiệt mạng và hàng trăm ngàn người bỗng chốc mất sạch nhà cửa.

Nhà nghiên cứu và dự báo sóng thần Vasily Titov - từ Trung tâm Nghiên cứu sóng thần thuộc Cơ quan Quản lý khí quyển và đại dương quốc gia Mỹ (NOAA) - mô tả cảnh tượng mà những nạn nhân sóng thần đã phải đối diện: "Đại dương như biến thành một dòng sông nước trắng xóa và nhấn chìm mọi thứ trên đường đi. Sau khi bị mắc kẹt trong vùng nước dữ, nếu dòng nước không kéo bạn xuống, mảnh vỡ sẽ hoàn tất việc đó".

Tiến sĩ Titov cho biết sức tàn phá không khoan nhượng của đợt sóng thần là do "sức mạnh thô sơ" của trận động đất sinh ra nó. Trận động đất ấy lại bắt nguồn từ một điểm "hút chìm" sâu thẳm dưới lòng đại dương.

Bản đồ của NOAA thể hiện độ cao của những cột nước do sóng thần từ cơn động đất. Tính toán của cơ quan này cho thấy có nơi cột nước cao hơn 10 m - Ảnh NOAA

Hút chìm là một quá trình địa chất vĩ đại và lâu dài, một phần của cái gọi là "kiến tạo mảng". Có thể hiểu mảng kiến tạo như các mảnh vỏ của Trái Đất: Vỏ Trái Đất không liền mạch như Sao Hỏa, Sao Kim hay các hành tinh khác, mà gồm trên dưới 20 mảnh lớn nhỏ - theo các nghiên cứu địa chất tính toán.

Mỗi "mảnh vỏ Trái Đất" cõng trên lưng lục địa hoặc đại dương. Chúng liên tục di chuyển và thay đổi cấu trúc của thế giới. Trong hàng tỉ năm lịch sử, nhiều lần tất cả đất đai hợp thành siêu lục địa để rồi lại bị phân tán ra thành nhiều châu lục như ngày nay. Trong quá trình biến đổi, mảng kiến tạo này trượt xuống dưới mảng kia, trong khi ở nơi khác, mảng khác lại trồi lên từ "địa ngục" sâu thẳm.

Banda Aceh , thành phố có 100.000 người thiệt mạng ở Indonesia (ảnh trái)  và Cảnh sát trưởng James Cash từ San Diego, California, khảo sát thiệt hại đối với TP Banda Aceh do sóng thần từ một máy bay trực thăng của Hải quân Mỹ (ảnh phải) - Ảnh AP

Nơi sinh ra trận động đất 9,1 độ là một điểm hút chìm, nơi một mảng "cõng" đại dương đang chui xuống bên dưới mảng khác, như một cách Trái Đất tự "nuốt" mình. Quá trình có thể bình yên trong nhiều năm. Nhưng cũng có khi sức mạnh bị dồn nén bung tỏa thành động đất.

Ước tính vào ngày định mệnh cuối năm 2004 đó, sức mạnh dồn nén bị giải phóng tương đương với hàng ngàn quả bom nguyên tử, bùng nổ chỉ trong 10 phút. Nó phá vỡ một đoạn dài tận 1.450 km dọc theo các mảng kiến tạo Ấn Độ và Úc ở độ sâu 50 km dưới đại dương.

Trong suốt quá trình, các mảng lớn của đáy đại dương bị đẩy lên tận 30-40 m, mang theo hiệu ứng gợn sóng như ta thả một viên sỏi xuống mặt nước. Nhưng với "viên sỏi" mang sức mạnh hàng ngàn quả bom nguyên tử, các gợn sóng đó trở thành đại hồng thủy.

Theo nhà nghiên cứu sóng thần Jose Borrero từ Trường ĐH Nam California, một trận động đất và sóng thần cường độ lớn như năm 2004 là sự kiện thảm khốc và hiếm hoi đến nỗi hầu như không được biết đến trong lịch sử lâu đời của Ấn Độ và Sri Lanka.

"Sóng thần đổ bộ vào những nơi này mà không có cảnh báo tự nhiên, bởi họ ở đủ xa để không cảm thấy bất kỳ trận động đất nào. Vì vậy, không có cảnh báo chính thức. Sóng thần bất ngờ đánh vào bờ biển đầy người, một sự kết hợp hoàn hảo để gây ra nhiều chết chóc và hủy diệt" - tiến sĩ Borrero nói.

Các thanh niên cố gắng kéo một người đàn ông lên vùng đất cao hơn qua con đường ngập nước ngay sau khi sóng thần tấn công ở thủ phủ Banda Aceh, tỉnh Aceh, Indonesia - Ảnh AP

Cả hai nhà khoa học Jose Borrero và Vasily Titov đều tham gia chuyến thám hiểm của Cơ quan Khảo sát địa chất Mỹ vào đầu năm 2005 để đo lường mức độ thiệt hại đầy đủ của thảm họa Động đất - sóng thần Ấn Độ Dương 2004, từ đó họ ước tính được các con sóng cao nhất lên tới 9 m ở mũi Tây Bắc đảo Sumatra. Ông Borrero vẫn còn nhớ ảnh một chiếc tàu chở hàng khổng lồ, chất đầy bao xi măng, bị lật ngửa với chân vịt trơ trọi trong không trung.

Một khách sạn vỡ nát sau thảm họa bên bờ vịnh Ton Sai trên đảo Phi Phi - Thái Lan - Ảnh AP

Còn tiến sĩ Titov hồi tưởng chuyến đi thuyền từ giữa đảo đến thành phố thảm kịch Banda Aceh: "Trong hàng trăm km, cứ như thể ai đó đã lấy một cục tẩy và xóa mọi thứ".