rong tuần lễ bắt đầu từ ngày 27-2, đại diện của 194 quốc gia thành viên Tổ chức Y tế thế giới (WHO) - bao gồm Việt Nam - sẽ đàm phán về “Dự thảo Zero” của hiệp định đại dịch mới, bước chuẩn bị cho một thảm họa sức khỏe tương lai hãy còn vô hình, vô ảnh.

Đại dịch đó có thể đến từ đâu? Đó có thể là một cái tên đã biết nay thay đổi, đột biến và gây thảm họa. Đó có thể là một “lời tiên tri gần đúng” như với COVID-19.

WHO dự báo thế giới sẽ phải trải qua một đại dịch tàn khốc khác trong tương lai, nêu bật sự cần thiết của "Dự thảo Zero". Nhưng đây không phải lần đầu tiên WHO dự báo về một đại dịch mới bất ngờ bủa vây nhân loại, có sức tàn phá lớn đến mức các chuyên gia y tế, các chính phủ toàn thế giới cần phải "vũ trang" từ nhiều năm trước đó để chuẩn bị.

Tháng 1-2019, WHO ban hành một danh sách gọi là "10 mối đe dọa với sức khỏe toàn cầu năm 2019". Bên cạnh những cái tên quen thuộc như bệnh không lây nhiễm, tình trạng dễ tổn thương, kháng kháng sinh, Ebola, HIV, sốt xuất huyết, bài trừ vắc-xin…, cái tên đứng thứ hai trong bản danh sách vô tình trở thành "lời tiên tri" gần đúng và gây rùng mình: Một đại dịch toàn cầu.

Tháng 1-2019, danh sách 10 mối đe dọa sức khỏe toàn cầu năm 2019 xuất hiện trên website của WHO bao gồm cảnh báo về một đại dịch cúm toàn cầu - Ảnh WHO

"Gần đúng" vì WHO chỉ sai một điều duy nhất: Họ cho rằng đó sẽ là một đại dịch cúm. Những yếu tố khác đúng đến đáng sợ, bao gồm: đại dịch ra đời từ việc một chủng virus mới trong một "dòng họ" quen thuộc bỗng dưng biến đổi; là đại dịch lây lan qua đường hô hấp - đường lây nhanh và đáng sợ nhất trong các bệnh truyền nhiễm; là một đại dịch xảy ra trên toàn cầu; sự "lung lay" của thế giới trong một phản ứng toàn cầu đồng bộ; những rào cản đối với việc tiếp cận công bằng vắc-xin và thuốc điều trị ở các nước đang phát triển…

Thế giới đã không thoát khỏi "lời nguyền" 2019. Tháng 12 năm đó, dư luận bắt đầu xôn xao về cái gọi là "bệnh lạ" ở Vũ Hán - Trung Quốc.

Bác sĩ Lý Văn Lượng là người đầu tiên cảnh báo về căn bệnh viêm phổi lạ cho các đồng nghiệp ở Vũ Hán vào tháng 12-2019 và sau đó cũng qua đời vì căn bệnh - Ảnh TWITTER

Sơ đồ bùng phát virus corona mới nCoV-2019 cho đến ngày 23-1-2020 khi nó còn chưa được đặt tên là COVID-19 - Ảnh WHO

Các nhân viên y tế ở Vũ Hán - Trung Quốc trong những ngày kiệt sức tháng 2-2020 - Ảnh AA

Nhân viên y tế mặc trang phục bảo hộ chăm sóc bệnh nhân tại Bệnh viện Trung Nam - Vũ Hán - Trung Quốc vào tháng 1-2020 - Ảnh REUTERS

Gần đây hơn, hôm 18-11-2022, WHO triệu tập 300 nhà khoa học trên thế giới trong phiên mở đầu cho một chuỗi cuộc họp với kết quả chưa được công bố chính thức, để bàn về "đại dịch tiếp theo", trong bối cảnh COVID-19 còn chưa kết thúc.

Nhân viên y tế đang khám bệnh cho trẻ em Syria trong đại dịch COVID-19 - Ảnh WHO

Theo tài liệu sơ bộ mà cơ quan của Liên Hiệp Quốc này cung cấp cho giới truyền thông, có 25 cái tên virus và vi khuẩn đã được đặt lên bàn cân, bên cạnh một "bóng ma" mang tên "Bệnh X". Cuộc họp nhằm gút lại bản cập nhật cho danh sách các mầm bệnh có khả năng gây đại dịch toàn cầu.

Phiên bản đầu tiên của danh sách ra đời vào năm 2015 với gần 10 căn bệnh truyền nhiễm "cần được ưu tiên chiến lược". Tác giả của danh sách đời đầu này là nhóm Cố vấn khoa học cho chiến lược nghiên cứu và phát triển của WHO, với chủ tịch khi đó là Tiến sĩ Jeremy Farrar, người vừa được WHO bổ nhiệm làm tân Giám đốc Khoa học và đã có nhiều thập kỷ gắn bó với Việt Nam trên cương vị Giám đốc Đơn vị Nghiên cứu lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU - đặt tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt Đới TP HCM).

Bác sĩ Mohammed Ali là nhân viên y tế đầu tiên được xác nhận tử vong trong đợt dịch Ebola thảm khốc ở Uganda năm 2022 - Ảnh tư liệu

Nhân viên y tế làm việc trong đợt bùng phát Ebola ở Uganda năm 2022 - Ảnh WHO

Một bệnh nhân Ebola ở Uganda trong tang lễ giản đơn - Ảnh The New York Times

Danh sách liên tục được cập nhật và bản hiện hành gồm 11 cái tên được tiên đoán đủ sức trở thành một đại dịch tương lai. Trong đó có 10 cái tên quen thuộc, thấp thoáng đâu đó trong những bản tin, những khuyến cáo gần đây của các cơ quan y tế khắp thế giới.

Ví dụ như Marburg.

Tháng 2-2023, nhiều cơ quan y tế khắp thế giới bao gồm các cơ quan tại Việt Nam đồng loạt cảnh báo, giải thích về cái tên mà nhiều người còn xa lạ: Marburg.

Ít ai biết, Marburg cũng thuộc danh sách 11 cái tên khiến WHO phải cảnh giác. Và từ lâu, nó đã thuộc nhóm A trong Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm của Việt Nam cho dù chưa từng được xác định trong nước. Nhóm A là các bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm có khả năng lây truyền rất nhanh, phát tán rộng và tỉ lệ tử vong cao hoặc chưa rõ tác nhân gây bệnh, bao gồm dịch hạch, đậu mùa, Ebola, cúm A-H5N1, bại liệt… COVID-19 hiện nằm trong nhóm này nhưng các chuyên gia trong nước đang tính "hạ cấp" nó xuống nhóm B.

Khẩu trang N95 xuất hiện ở Toronto - Canada tháng 5-2003 khi dịch SARS hoành hành - Ảnh CNN

Bìa tạp chí Time tháng 5-2023

Nhân viên y tế của Liên Hiệp Quốc trong một đợt bùng phát Marburg ở châu Phi với một chiếc lều làm bằng vải bạt tái sử dụng còn in khá rõ logo của UNICEF - Ảnh WHO

Những lời cảnh báo trên đến từ một vụ bùng phát Marburg ở hai địa phương thuộc Guniea Xích Đạo, với 9 bệnh nhân, tất cả đều đã chết. Theo thông cáo báo chí toàn cầu WHO phát đi hôm 26-2, căn bệnh gây tử vong đến 88% trong các vụ dịch lịch sử, chưa có vắc-xin và thuốc điều trị đặc hiệu. Khả năng virus tồn tại trong cơ thể có thể rất lâu, đến nỗi WHO khuyến cáo những người đàn ông sống sót hiếm hoi sau căn bệnh phải dùng biện pháp bảo vệ khi quan hệ tình dục suốt 12 tháng sau đó. Dịch này đang được kiểm soát tốt và khả năng nó tạo thành một cơn "sóng thần" là thấp, tuy nhiên một lần nữa cho thấy mầm bệnh vẫn ẩn nấp đâu đó trong thế giới loài người. Không ai có thể chắc nó không thay đổi thành thứ gì đó dễ lây lan hơn.

Nội dung: Anh Thư

Trình bày: Chi Phan