ộng đất Đường Sơn 1976, còn được gọi là Đường Sơn đại địa chấn, diễn ra vào ngày 28-7-1976. Mạnh 7,5 độ Richter, trận động đất gần như san bằng thành phố công nghiệp và khai thác mỏ Đường Sơn, nằm cách phía Đông của Bắc Kinh khoảng 110 km.

Vài ngày trước khi trận động đất Đường Sơn nổ ra, người dân đã nhận thấy những hiện tượng kỳ lạ trong và xung quanh thành phố này. Mực nước giếng lên xuống thất thường. Chuột chạy hoảng loạn thành đàn giữa ban ngày trong khi gà bỏ ăn.

Trận động đất gây hỏa hoạn, khiến nhà máy trên khắp Đường Sơn chìm trong khói lửa và khí độc. Diễn ra vào rạng sáng trong lúc người dân đang ngủ say. Ảnh: Zuma Press + Sovfoto

Vào tối 27 và rạng sáng 28-7, người dân báo cáo về những tia sáng rực rỡ và những tia lửa. Dù vậy, vào lúc 3 giờ 42 phút, phần lớn người dân vẫn an giấc khi thảm họa ập đến. Nhiều tờ báo mô tả cảnh những cư dân sống sót bò ra khỏi các ngôi nhà đổ sập, nhiều người mặc rất ít quần áo do trời đang mùa hè nóng nực. Khắp người các nạn nhân phủ dày bụi và máu!

Trận động đất làm sập nhà ở thủ đô Bắc Kinh, nơi cách Đường Sơn khoảng 180 km. Ảnh: Bettmann

Trận động đất chỉ kéo dài đúng 23 giây nhưng đã san phẳng gần 90% các tòa nhà ở Đường Sơn, thành phố có khoảng 1 triệu dân thời điểm đó - theo một báo cáo vào năm 2002. Xảy ra vào giữa mùa hè oi bức, động đất gây ra hỏa hoạn trên diện rộng, kích nổ các chất dễ cháy nổ, khiến khí độc bao trùm các nhà máy trên khắp Đường Sơn.

Nước và điện bị cắt giữa lúc đường sắt và đường bộ vào thành phố bị phá hủy. Bên cạnh đó, hoạt động liên lạc điện thoại và vô tuyến địa phương cũng bị gián đoạn. Thiệt hại tài sản diện rộng còn lan đến tận Bắc Kinh.

Tương tự trận động đất hôm 6-2-2023 ở Thổ Nhĩ Kỳ, động đất Đường Sơn diễn ra vào rạng sáng, cụ thể là 3 giờ 42 phút (giờ địa phương), nên thương vong cực lớn. Tâm chấn của trận động đất này tọa lạc ở phía Nam của Đường Sơn, gây ra những chấn động có thể cảm nhận được tại những khu vực cách đó hơn 1.100 km.

Theo số liệu được chính phủ Trung Quốc công bố, trận động đất khiến 242.000 người thiệt mạng. Ảnh: Keystone

Sau đó cùng ngày, một dư chấn mạnh 7,1 độ Richter diễn ra ở TP Luân Tiên, cách Đường Sơn khoảng 70 km về phía Đông Bắc, gây thiệt hại gia tăng về người và tài sản, cũng như khiến hoạt động cứu hộ bị ảnh hưởng.

Trận động đất chính xảy ra dọc theo một đường đứt gãy chưa được biết đến vào thời điểm đó (nay được gọi là đường đứt gãy Đường Sơn) thuộc hệ thống đứt gãy Thương Đông gần giao điểm vành đai núi Âm Sơn - Yên Sơn.

Binh sĩ và lực lượng cứu hộ đưa nạn nhân ra khỏi các đống đổ nát. Ảnh: AP

Thảm họa này gây ra vết nứt dưới bề mặt dài 120 km theo 2 hướng Bắc - Đông Bắc và Nam - Tây Nam của Đường Sơn, đồng thời tạo ra nhiều mảng đứt gãy lớn trên bề mặt thành phố này.

Một khu vực có diện tích khoảng 9.500 km2 xung quanh Đường Sơn cũng hứng chịu chấn động mức độ 8 (nghiêm trọng) hoặc cao hơn trên thang đo Mercalli có mức độ cao nhất là 12.

Tại Đường Sơn, chấn động đạt mức 10 (cực đoan), kéo dài vỏn vẹn 14-16 giây nhưng đã biến phần lớn đất cát đặc biệt sâu của khu vực thành một khối giống như khối lỏng (hóa lỏng), theo bách khoa toàn thư Britannica (Mỹ).

Không chỉ hủy hoại phần lớn công trình trong khu vực, đại thảm họa động đất Đường Sơn còn gây ảnh hưởng nặng nề đến cơ sở hạ tầng và hoạt động nông nghiệp.

Ảnh chụp nhà ga Đường Sơn ngay sau trận động đất 1976 (trên) và nhà ga Đường Sơn của năm 2014. Ảnh: Tân Hoa Xã

Hiện tượng hóa lỏng, kết hợp với sự xuất hiện đột ngột của các đường đứt gãy trên mặt đất, đã khiến đường sá, đường sắt, cầu, đập, giếng và các cơ sở hạ tầng khác bị hư hỏng.

Động đất còn khiến cát bụi bay mịt mù trên khắp khu vực, làm tắc nghẽn giếng nước và hệ thống tưới tiêu. Ở phía Nam của Đường Sơn, nơi hiện tượng hóa lỏng diễn ra mạnh mẽ nhất, cát bụi đã gây thiệt hại nghiêm trọng đối với mùa màng.

Nằm giữa các mảng kiến ​​tạo Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, Trung Quốc là địa điểm dễ hứng chịu các trận động đất. Khu vực phía Bắc của Trung Quốc đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi chuyển động của các mảng kiến ​​tạo Thái Bình Dương.

Theo nhiều đánh giá, chính phủ Trung Quốc khi đó bị động trước mức độ khủng khiếp của thảm họa. Một ngày sau động đất, trực thăng và máy bay bắt đầu thả thực phẩm và thuốc men vào thành phố. Khoảng 100.000 binh sĩ thuộc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) được triển khai tức tốc đến Đường Sơn và nhiều người trong số này phải đi bộ từ Cẩm Châu, vượt qua quãng đường hơn 289 km. Khoảng 30.000 nhân viên y tế được điều động, bên cạnh 30.000 công nhân xây dựng.

Trận động đất khiến hơn 160.000 gia đình rơi vào cảnh vô gia cư và hơn 4.000 trẻ em mồ côi.

Ảnh chụp Đường Sơn ngay sau thảm họa động đất 1976 (trên) và Đường Sơn của năm 2016 cho thấy thành phố này đã được tái thiết. Ảnh: Tân Hoa Xã

Có thông tin cho rằng số người thiệt mạng trong trận động đất năm 1976 cao hơn nhiều so với con số chính thức của chính phủ Trung Quốc. Một số nguồn tin mật từ Trung Quốc khẳng định trận động đất trên thực tế đã cướp đi sinh mạng của 655.000 người, so với con số 242.000 người được chính phủ Trung Quốc công bố.

Một công dân đặt hoa bên cạnh tên của người thân thiệt mạng trong trận động đất mạnh 7,5 độ Richter. Ảnh: Tân Hoa Xã

Đường Sơn cuối cùng đã được tái thiết cùng các biện pháp đề phòng động đất hoàn chỉnh. Ngày nay, thành phố này có khoảng 2 triệu người sinh sống.

Ám ảnh động đất Tứ Xuyên 2008

Trận động đất vào ngày 12-5-2008 ở tỉnh Tứ Xuyên - Tây Nam Trung Quốc cũng là một trận động đất lớn có sức tàn phá khủng khiếp. Xảy ra ở khu vực miền núi, tâm chấn của trận động đất mạnh 7,9 độ nằm gần TP Đô Giang Yển, cách thủ phủ Thành Đô của Tứ Xuyên khoảng 80 km về phía Tây - Tây Bắc, ở độ sâu 19 km.

Cặp của học sinh nằm chờ xác nhận tại một trường tiểu học bị sụp đổ ở tỉnh Tứ Xuyên sau trận động đất hồi năm 2008. Ảnh: SCMP

Trận động đất đã san phẳng khoảng 80% công trình trong khu vực bị ảnh hưởng. Toàn bộ làng mạc và thị trấn trên núi bị phá hủy trong khi nhiều trường học bị sập.

Theo báo The Guardian, báo cáo cuối cùng của chính phủ Trung Quốc ước tính 90.000 người thiệt mạng, bao gồm gần 5.300 trẻ em, với phần lớn là học sinh đang ngồi trong lớp học. Trận động đất còn khiến gần 375.000 người bị thương và khoảng 200 nhân viên cứu hộ thiệt mạng vì sạt lở tại khu vực bị ảnh hưởng.

Trận động đất năm 2008 ở tỉnh Tứ Xuyên khiến khoảng 90.000 người thiệt mạng. Ảnh: SCMP

Chính phủ Trung Quốc nhanh chóng triển khai 130.000 binh sĩ cùng với các nhân viên cứu trợ đến khu vực bị ảnh hưởng, song đường sá hư hỏng khiến nhiều ngôi làng xa xôi khó tiếp cận.

Trận động đất hồi 2008 ở tỉnh Tứ Xuyên gây thiệt hại tài sản lên đến 86 tỉ USD. Ảnh: SCMP

Trận động đất đã đẩy hàng triệu người rơi vào tình trạng vô gia cư, với tổng thiệt hại ước tính khoảng 86 tỉ USD. Một tuần sau trận động đất, Trung Quốc tuyên bố quốc tang 3 ngày để tưởng niệm các nạn nhân.