Nghệ sĩ Hồng Nga - "nữ quái kiệt" của sân khấu cải lương - thường gọi thân mật NSND Út Trà Ôn là "cậu Mười". Ông là thần tượng và là người thầy mà bà tôn kính với rất nhiều ký ức.

NSND Út Trà Ôn

NSND Út Trà Ôn (1919-2001) được giới mộ điệu tôn xưng là "Đệ nhất danh ca". Ông là một trong những nghệ sĩ đầu tiên đặt nền tảng phát triển cách ca bài vọng cổ từ nhịp 8 lên nhịp 16 rồi 32 với những sáng tạo bứt phá.

NSND Út Trà Ôn tên thật là Nguyễn Thành Út, gia đình thường gọi là Mười Út; quê tại huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long. Nghệ sĩ Hồng Nga - "nữ quái kiệt" của sân khấu cải lương - thường gọi thân mật ông là "cậu Mười". NSND Út Trà Ôn là thần tượng và là người thầy mà bà tôn kính với rất nhiều ký ức.

Nghệ sĩ Hồng Nga

"Cậu Mười thường nhắc lại chuyện hồi nhỏ đốt đuốc đi coi hát cúng đình. Ông kể: "Lẽ ra tao đã theo hát bội vì mê nhân vật Tạ Ôn Đình. Ngặt nỗi khi nói với tía, ông ấy ký đầu tao đau điếng, nói sao lại mê đóng vai quân tà ác. Tía hỏi sao không mê Khương Linh Tá, tao bảo thấy nhân vật này bị chặt đầu nên sợ"… Cậu Mười mê hát từ nhỏ, tự bước vào nghề bằng con đường tự học" - nghệ sĩ Hồng Nga cảm phục.

Năm 1937, chàng thanh niên Nguyễn Thành Út được người quen giới thiệu vào Đài Phát thanh Sài Gòn để thu âm bài vọng cổ, từ đó chính thức có nghệ danh Út Trà Ôn. Được giới thiệu trên làn sóng phát thanh, giọng ca truyền cảm, ấm áp, chân chất, đậm chất miền Tây Nam Bộ của Út Trà Ôn nhanh chóng được đông đảo thính giả yêu chuộng.

"Bài vọng cổ đầu tiên cậu Mười ca trên đài là "Thức trót canh thâu". Lúc đó tôi còn nhỏ, ở đợ cho một điền chủ tại Bình Dương, đã nghe bài này và mê đắm. Ông trở thành thần tượng của tôi từ đó. Sau này, tôi theo mẹ lên Sài Gòn gánh nước mướn ở quận 4. Ngày nào tôi cũng lội bộ qua rạp Nguyễn Văn Hảo (nay là Nhà hát Kịch TP HCM - Rạp Công Nhân) xin vô "coi cọp", chờ nghe thần tượng ca vọng cổ rồi về thờ thẫn cả đêm" - nghệ sĩ Hồng Nga nhớ lại.

Theo nghệ sĩ Hồng Nga, khi gánh nước mướn ở quận 4, mỗi ngày đi ngang căn nhà gỗ xập xệ, bà thường dừng lại lắng nghe tiếng đàn ghi ta phím lõm và giọng ca của các học trò nghệ nhân đờn ca tài tử Tám Đen. Một hôm, bà liều xin vào học. Do quá nghèo nên bà trả "học phí" bằng cách gánh nước, lau dọn vệ sinh cho nhà thầy.

Nghệ sĩ Hồng Nga thời còn trẻ

Nghệ sĩ Hồng Nga bồi hồi: "Năm 15 tuổi, tôi xin mẹ theo gánh hát để đỡ đần gia đình, bị bà đánh một trận nên thân, bảo con gái mới lớn đã muốn thành "phường xướng ca". Nhưng tôi quyết tâm theo nghề hát, tự nhủ khi nào thành danh sẽ về báo hiếu, rồi tôi qua đình Minh Phụng (nay thuộc quận 11 – PV), nơi Đoàn Thống Nhất của cậu Mười đang trụ diễn, xin vào làm tạp vụ".

Nghệ sĩ Út Trà Ôn và vợ

Nhờ siêng năng, lanh lẹ, Hồng Nga được nghệ sĩ Út Trà Ôn giao chuyên lo cơm nước, giặt giũ, dọn dẹp phục trang của ông. Một lần, người ngâm thơ hậu trường bị khan tiếng, bà bạo dạn xin được thử và ông gật đầu. Không ngờ, bài thơ đó lại là chìa khóa giúp bà mở cánh cửa, tiến dần đến nghề diễn viên.

Nghệ sĩ Hồng Nga xúc động: "Tôi như chiêm bao giữa ban ngày. Ước mơ được hát trên sân khấu, đứng trên sàn diễn cùng thần tượng đã thành hiện thực. Cậu Mười là danh ca nên đóng kép chánh. Còn tôi đen, lùn nên được giao vai đào mụ, có lần đóng vai mẹ của ông".

Nghệ sĩ Hồng Nga không nhớ hết các vở đóng vai mẹ thần tượng nhưng không thể quên một vai được làm vợ ông. Đó là cô giáo Lan, vợ ông cò quận 9 trong vở "Tuyệt tình ca". Khi diễn vai này, bà được ôm ông vào lòng, được cầm bàn tay thần tượng nâng niu, đó là một ký ức khó phai mờ.

Nghệ sĩ Hồng Nga hồi tưởng: "Cậu Mười đến đoàn nào tôi cũng vác tủ đồ hát đi theo. Một ngày, ông nắm tay tôi bảo: "Nga ơi, con theo cậu nhiều năm rồi, giờ phải tự bay đi con. Tự thân tìm kiếm tên tuổi, rảnh rỗi thì ghé nhà thăm là cậu mợ vui rồi". Tôi vẫn nhớ như in nụ cười nhân hậu của ông lúc đó".

Nghệ sĩ Hồng Nga tiết lộ NSND Út Trà Ôn có sở thích vẽ chân mày, có thể ngồi hàng giờ trước gương để chăm chút. Bà khẳng định ai từng hát cùng Út Trà Ôn cũng biết, hễ ông bước khỏi bàn trang điểm thì vở diễn mới có thể mở màn.

Nghệ sĩ Hồng Nga

"Hồi đó, nghệ sĩ Thành Được hát chung đoàn với cậu Mười. Trước rạp có bàn bi-a, Thành Được hóa trang xong thì tranh thủ ra chơi vài ván. Chốc chốc, Thành Được lại hỏi vọng vào: "Cậu Mười vẽ xong chân mày chưa?", nếu chưa thì ông vẫn thong thả chơi" - nghệ sĩ Hồng Nga dẫn chứng.

NSND Út Trà Ôn còn có "cố tật" là mê đánh đề, đặc biệt chỉ nghe mỗi mình nghệ sĩ Hồng Nga bàn số. Khi tới giờ xổ số kiến thiết, ông liền gọi "Con Nga đâu rồi?".

"Tôi bàn số cũng có khi đúng khi sai. Lần nào mà tôi bàn số sai khiến ông đánh thua nhiều tiền thì hễ nghe "Con Nga đâu rồi?" là tôi trốn biệt!" - nghệ sĩ Hồng Nga cho biết.

Theo nghệ sĩ Hồng Nga, là "đệ nhất danh ca", NSND Út Trà Ôn cũng không khỏi vướng chuyện lùm xùm tình cảm. Song, vợ ông không ghen tuông làm mất mặt chồng mà vẫn âm thầm nuôi các con khôn lớn, lo chu toàn trong ngoài.

Một lần, gánh hát của nghệ sĩ Út Trà Ôn lưu diễn miền Trung gặp bão; cảnh trí, đồ đạc bị cuốn bay hết. Hôm sau, ông đến nhà dân mượn ván gỗ, bàn ghế, xin tre nứa làm gấp cảnh trí để tối diễn, kiếm tiền lo cho cả gánh hát.

NSND Út Trà Ôn trong vở "Giấc mộng đêm xuân"

Nghệ sĩ Hồng Nga kể: "Người dân miền biển dù thương tình song sau cơn bão, họ không dám chi tiêu cho việc xem hát. Cậu Mười liền cho xe loa chạy quanh chợ rao đổi vé bằng khô cá, gạo, rau, củ… Tối đó, bà con ùn ùn đến xem, đoàn hát nhờ vậy qua cơn khó khăn".

Theo nghệ sĩ Hồng Nga, NSND Út Trà Ôn có tính thương người. Bà từng chứng kiến sau những suất hát, ông nhường phần cơm của mình cho nhân viên hậu đài. "Lúc đó đi hát ở các tỉnh gặp cảnh mưa lũ, cả đoàn đều ăn khoai lang, khoai mì qua bữa, riêng cậu Mười vì là trưởng đoàn nên được ưu tiên ăn cơm và ông đã nhường cho họ" - bà giải thích.

Với các đào kép trẻ mới về đoàn, nghệ sĩ Út Trà Ôn dành nhiều thời gian để hướng dẫn, chỉ bảo, xem họ như con cháu trong nhà. Bởi vậy, nhiều nghệ sĩ trẻ xem ông như người cha, người chú của mình.

"Có lần, cậu Mười thấy tôi ngồi khóc sau cánh gà. Biết tôi đang gặp khó khăn vì vừa chia tay chồng, một mình nuôi con, ông lấy phần cát sê của mình đưa luôn. Tôi chưa kịp nói lời cảm ơn thì ông đã vuốt đầu tôi, nhắn nhủ: "Con cứ hát cho thật hay. Đời nghệ sĩ gặp nhiều khổ lụy nhưng đừng để nó hạ gục mình". Những lời ông dạy như kim chỉ nam trong cuộc đời tôi, cho tôi động lực vượt qua nhiều gian nan để bền chí với sân khấu cho đến hôm nay. Tôi luôn lưu giữ hình ảnh thầy trong tim mình" - nghệ sĩ Hồng Nga rưng rưng.