Ngôi làng cổ Phước Tích đang đối diện với thực tế cư dân già đi và nỗi lo mai sau sẽ thiếu người trông coi di sản

Đến làng cổ Phước Tích ở thôn Phước Phú, xã Phong Hòa, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên - Huế bây giờ đường sá đã được lát gạch Bát Tràng nên khá tinh tươm, sạch sẽ. Chúng tôi tìm đến miếu Cây Thị khi ánh mặt trời vừa vượt ngọn tre bên dòng Ô Lâu. Miếu Cây Thị nằm ở ngã ba, con đường hình vòng cung như ôm lấy không gian của ngôi miếu.

Đối với người làng Phước Tích, họ không biết miếu Cây Thị có từ bao giờ. Các vị bô lão của làng nói với con cháu rằng từ khi ngài khai canh Hoàng Minh Hùng vào đây năm 1470 thì miếu đã có và sở dĩ mang tên Cây Thị là vì cạnh bên có cây thị cổ thụ. Người làng cũng không biết chính xác cây thị ấy được bao nhiêu năm tuổi, đã chứng kiến bao nhiêu biến cố thăng trầm của mảnh đất Cồn Dương này.

Cây thị và miếu Cây Thị tại làng cổ Phước Tích

Ông Nguyễn Ngọc Nam, Phó Giám đốc Ban Quản lý di tích kiến trúc nghệ thuật làng cổ Phước Tích, nói rằng miếu Cây Thị được trùng tu từ thời vua Tự Đức, mãi đến năm 2008 mới được lót gạch ở sân. Trải qua bao năm tháng với mưa gió khắc nghiệt, miếu Cây Thị đầy rêu phong với diện tích tầm 40 m2.

Khuôn viên miếu có hình vuông, 3 cạnh là bức tường thành nhưng chỉ có bức tường ở sát đường được xây cao hơn 2 m, có 2 cửa vòm ở hai bên, giữa là bức bình phong có khảm đồ sành sứ nhưng đã hư hỏng. Còn 2 bức thành nằm ở 2 cạnh chỉ xây gạch cao bằng đầu gối. Ngôi miếu nằm ở sau cùng, cao tầm 2 m, khá nhỏ, bên trong có bệ thờ. Lối kiến trúc xây dựng ngôi miếu khá đơn giản.

Cây thị và miếu Cây Thị tại làng cổ Phước Tích

Theo nghiên cứu, ở bức tường thành phía trước miếu có khắc 3 chữ  Hán "Hiển Linh Miếu" bằng lối đại triện. Tường miếu bên trong có khắc một chữ "Thọ" theo lối đại tự. Bình phong miếu trang trí hình chim phụng đắp nổi, có gắn những mảnh sứ cổ có chữ "song hỷ". Hai bên phù điêu chim phụng là hai ô hộc tạo hình chữ song hỷ.

Ông Lê Trọng Cờ (93 tuổi) ở xóm Cây Thị, nói rằng dựa vào những tảng đá còn sót lại cho thấy lúc đầu miếu được dựng bằng gỗ nên dùng đá để kê dưới chân, sau này hư hỏng nên xây lại tươm tất hơn. Đến nay, theo ông Cờ, dân làng Phước Tích tin rằng ngôi miếu thờ bà Ponagar thời Chiêm Thành. "Những họa tiết ở miếu chạm áo con phụng là biểu tượng thờ phụ nữ nên chúng tôi tin rằng nơi đây thờ bà Ponagar. Cứ đến rằm tháng giêng là người làng lại cúng ở miếu Cây Thị" - ông Cờ lý giải.

Còn cây thị cạnh bên miếu thì không xa lạ với con dân Phước Tích. Vào năm 2015, cây thị nơi đây được công nhận là Cây di sản Việt Nam nên càng được du khách mọi nơi biết đến.

Cây thị cao khoảng 23 m, thân cây xù xì và ít nhất 5 người lớn quây tròn mới ôm hết; tán cây khá rộng, xanh tốt che phủ cả ngôi miếu. Đặc biệt, thân cây thị bị rỗng, ở gần gốc có một cửa chui vào bên trong.

Ông Lê Trọng Cờ nói rằng thời điểm năm 1945-1947, cây thị trở thành địa điểm lập chòi canh để bảo vệ người dân Phước Tích trước các cuộc càn quét của quân Pháp. Khi ấy, những dân quân du kích hoạt động cách mạng ở đây trèo lên ngọn cây thị rồi dùng nhiều tấm ván kết lại tạo thành chòi canh. Cây thị cao nên đứng trên ngọn cây sẽ quan sát được tứ phía, giặc Pháp chưa vượt được sông Ô Lâu đã bị phát hiện để đánh động dân làng. Tán cây thị rậm rạp nên quân địch cũng rất khó phát hiện.

Ông Trương Khắc Kiệm, người bạn của ông Cờ, là một chiến sĩ cách mạng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Vào một ngày mùa hè thời điểm chiến tranh, ông Kiệm đến làng Phước Tích rồi vào ở một nhà dân để hoạt động cách mạng. Tuy nhiên, hành tung của ông đã bị phát hiện. Để tránh bị bắt và liên lụy gia chủ, ông Kiệm một mình tìm ra cây thị rồi trèo lên trên ngọn cây ẩn nấp đến 3 ngày, khi thấy tình hình yên ổn thì ông mới rời đi.

Đặt chân đến làng cổ Phước Tích bây giờ dễ bắt gặp hơn những nụ cười của chủ các ngôi nhà rường cổ. Họ vui mừng vì nhà của mình đã được chính quyền hỗ trợ trùng tu bài bản, không còn lo lắng bị hư hỏng, đổ sập. Ông Nguyễn Ngọc Nam thông tin đã có 26 nhà rường của người dân nơi đây được đề án chính sách bảo vệ và phát huy giá trị nhà vườn Huế đặc trưng của UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế hỗ trợ kinh phí trùng tu hoàn tất.

Ngôi nhà rường cổ của ông Hồ Văn Tế

Ngôi nhà của ông Hồ Văn Tế sau khi được hỗ trợ trùng tu đã khang trang, sạch đẹp nên ngày nào cũng có đoàn khách đến tham quan. Dịch vụ homestay của ông Tế cũng thỉnh thoảng đón đoàn khách đến lưu trú, khám phá, tìm hiểu đời sống văn hóa - tinh thần làng cổ Phước Tích. Cứ mỗi vị khách đến, trước khi rời đi, họ đều lưu lại trong cuốn sổ lưu niệm vài dòng chia sẻ những cảm giác thú vị khi sống trong ngôi nhà rường này, đêm đêm được nghe chủ nhà kể về lịch sử cũng như những câu chuyện về ngôi làng... Ông Tế khoe rằng sổ lưu niệm của ông đã thay đến 7 quyển, trong đó còn lưu lại nét chữ của các vị khách phương xa là những lãnh đạo nổi tiếng các nước ASEAN, đại sứ một số nước tại Việt Nam đến thăm... Những cuốn sổ đó được ông cất giữ cẩn thận tại một nơi trang trọng trong nhà rường.

Ngôi nhà rường cổ của ông Hồ Văn Tế

Ngôi nhà rường của ông Tế được thiết kế 3 gian 2 chái, được xây cất năm 1880 và ông là đời thứ tư sống trong căn nhà này. Tổng thể công trình gồm một nhà chính và một nhà ngang trong khuôn viên vườn có diện tích gần 1.400 m2. Bao quanh khuôn viên là hàng rào chè tàu, cây cỏ và những hàng cau, tạo nên nét đặc trưng ngôi nhà người dân vùng Bắc Trung Bộ.

Nhà chính có hướng Nam, khung kết cấu có 6 hàng chân, vảy thêm một nhịp 0,85 m ở phía trước. Trên đòn tay, bức chéo, liên ba được chạm khắc chữ "Thọ" tròn; các vì kèo chạm khắc rất tinh xảo, thanh thoát. Hệ thống cửa được kết cấu theo kiểu "thượng song hạ bản", các bức đố bản được trang trí theo hình bán nguyệt.

Ông Tế cho biết nhà sử dụng vật liệu "thượng chua hạ mít". Đó là những cấu kiện bên trên như rui mèn, đòn tay thì sử dụng gỗ chua; còn phía dưới như đố bảng (tường ngăn), cột, rầm hạ đều làm bằng gỗ mít khai thác từ rừng. "Lúc trước nhà cũng có rầm hạ, ván ép sát tường nhưng sau này tôi tháo đi vì sợ thú vật chui xuống ở. Nhà lúc trước lợp ngói liệt 5 lớp nên khá nặng nhưng nay chỉ lợp 3 lớp" - ông Tế kể.

Đã 81 tuổi, vợ chồng ông Tế có 3 người con nhưng tất cả đều sống ở TP HCM, thi thoảng mới về quê hương. "Giới trẻ trong làng đi hết, chỉ những ai đi dạy học thì sống ở làng cùng với người già mà thôi. Vậy nên, nhiều ngôi nhà rường cổ ở đây cửa đóng then cài, mối mọt hư hỏng. Tôi cũng lo lắng mai sau không biết có ai ở để trông coi căn nhà của cha ông để lại" - ông Tế lo lắng.

Ông Hoàng Tấn Minh, Trưởng thôn Phước Phú, nói rằng vào thế kỷ XIX, khi nghề gốm còn thịnh thì dân số Phước Tích lên đến 1.900 người. Nhưng kể từ năm 1989 trở về sau, đồ gia dụng bằng nhựa tiện lợi ra đời, chiếm lĩnh thị trường nên nghề gốm dần lụi tàn, người làng mất kế sinh nhai nên rời quê hương, phiêu bạt khắp nơi kiếm sống. Có khoảng 30 nhà rường phải bán cho người làng Kế Môn. "Tôi có 5 người con thì tất cả đều ở xa, đứa gần nhất ở Huế. Cả làng nay chỉ còn khoảng 300 người nhưng đa số là người già cả. Vài ba năm nữa, khi lớp người già này qua đời thì làng sẽ càng thưa bóng, điều này làm chúng tôi rất lo" - ông Minh chia sẻ.

Nhưng để kéo giới trẻ về với quê hương đất tổ, sống với di sản cha ông thì ông Minh nói rằng họ sẽ sống bằng nghề gì ở mảnh đất này? "Đất đai của làng chật hẹp, du lịch dựa vào di sản thì còn nhiều hạn chế vì cách xa Huế. Những người xa xứ khi qua đời có tâm nguyện về quê với mong muốn con cháu sẽ mãi hướng về quê hương nhưng để kéo họ về sinh sống thì quá khó" - ông Minh phân tích.

Ông Nguyễn Ngọc Nam cho biết đến nay đã xây dựng được nhiều chương trình tour theo mùa phù hợp với nhiều đối tượng du khách khác nhau; cứ 2 năm một lần, Phước Tích lại có chương trình "Hương xưa làng cổ", hoàn thành hồ sơ tham gia sáng kiến "Làng du lịch tốt nhất" do Tổ chức Du lịch thế giới UNTWO tổ chức. Tuy nhiên, đến nay, du lịch ở làng cổ Phước Tích vẫn chưa thực sự phát triển bởi hạ tầng còn thiếu, sản phẩm còn nghèo nàn.