Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bửu (bảo) được xem là chiếc ấn truyền quốc đầu tiên của triều đại nhà Nguyễn với những câu chuyện ly kỳ.

Tháng 12-2016, các nhà nghiên cứu, người dân ở Huế rất vui mừng khi lần đầu tiên sau 71 năm rời cố đô, các cổ vật triều Nguyễn đã được trở về trong triển lãm Bảo vật hoàng cung triều Nguyễn. TS Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Thừa Thiên – Huế ở thời điểm này là Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, cho biết triển lãm là sự phối hợp giữa trung tâm này với Bảo tàng Lịch sử quốc gia tổ chức.

Xem những kim bảo, ngọc tỉ triều Nguyễn, TS Phan Thanh Hải không khỏi xúc động: "Vậy là những báu vật vô giá của triều Nguyễn tưởng như đã lưu lạc ở cõi trời nào, giờ lại bất ngờ hiện diện trong một ấn phẩm mới xuất bản của Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Đó thật sự là báu vật của những báu vật- những kim bảo, ngọc tỉ của hoàng đế, hoàng thái hậu, hoàng hậu, hoàng thái tử. Một sưu tập vô cùng phong phú với 85 chiếc ấn với đủ kiểu dáng, được chế tác bằng các loại chất liệu quý hiếm nhất: ngọc, vàng, bạc, ngà voi và cả bằng thiên thạch".

Hình thù chiếc ấn Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bửu

Điều đáng nói là 85 chiếc ấn này chỉ là một phần trong bộ sưu tập báu vật vô giá của triều Nguyễn gồm hơn 2.500 món mà tháng 8-1945 đã được đưa ra Hà Nội trao cho chính quyền cách mạng, và đến nay vẫn còn được bảo quản gần như nguyên vẹn trong kho đặc biệt của Bảo tàng Lịch sử quốc gia.

Trong thời quân chủ, kim bảo, ngọc tỷ là biểu tượng của quyền lực tuyệt đối của người đứng đầu thiên hạ, bởi vậy chúng không chỉ được làm bằng những loại chất liệu quý hiếm nhất mà còn là kết tinh của tài năng, trí tuệ của những người thợ tài hoa nhất trong nước.

Theo TS Phan Thanh Hải, các tài liệu lịch sử cho thấy trong 143 năm tồn tại, triều Nguyễn đã cho làm hơn 100 chiếc ấn báu; thường đúc bằng vàng, bạc thì gọi là kim bảo, chế tác từ ngọc quý, thì gọi là ngọc tỷ, nhưng về sau không phân biệt rõ. Trải qua bao sóng gió, dâu bể mà đến nay tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam vẫn còn giữ được 85 chiếc, tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế có 8 chiếc. Đó đã là một sự kỳ diệu của lịch sử!

Nhà Nguyễn có nhiều ấn nhưng ấn truyền quốc chỉ có hai. Ấn đầu tiên là "Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bửu" (1691-1725), được công nhận là Bảo vật quốc gia vào ngày 22-12-2016.

Mặt ấn Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bửu

Đời Vua Gia Long (1802 - 1819), bảo ấn được chọn làm báu vật truyền ngôi của vương triều Nguyễn và được lưu giữ rất cẩn trọng. Tại chùa Thiên Mụ (TP Huế) còn lưu dấu kim bảo này trên tấm bia do chúa Nguyễn Phúc Chu cho dựng năm 1715.

Vua Gia Long rất coi trọng ấn này, có dặn thái tử Đảm (sau này là Vua Minh Mệnh): "… ấn này quan hệ tới quốc gia không nhỏ, thực là ngôi báu trời cho mà vẫn có quỷ thần giúp đỡ, khiến cho ngọc bích của Triệu lại trở về cho con cháu… từ nay về sau nên lấy ấn này làm vật báu truyền ngôi. Con cháu ta phải đời đời để lại cho nhau, đừng làm mất đi mà truyền đến ức muôn năm dài lâu mãi mãi." (Thực lục I, trang 125).

Tài liệu từ Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ấn Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo có chất liệu bằng vàng, cao 6,3 cm, dày 1,1 cm, rộng 10,84 cm x 10,84 cm và nặng: 2.350 gram, đúc năm 1709, thời Lê Trung Hưng. Đây là chiếc ấn có niên đại sớm nhất trong lịch sử tồn tại của nhà Nguyễn. Ấn hình vuông, núm ấn là tượng nghê vờn ngọc, đầu ngẩng cao, quay về bên trái, vây lưng nổi hình đao mác. Mặt ấn đúc chữ Hán (kiểu chữ Triện): Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo - 大 越 國 阮 主 永 鎮 之 寶 (vật báu của chúa Nguyễn nước Đại Việt trấn giữ lâu dài). Hai bên lưng ấn khắc 2 dòng lạc khoản, bên trái: Kê bát thập kim lục hốt tứ lạng tứ tiền tam phân - 計八十金六笏四両四錢三分 (cộng vàng 8 tuổi, nặng 6 thỏi, 4 lạng, 4 tiền, 3 phân), bên phải: Vĩnh Thịnh ngũ niên thập nhị nguyệt sơ lục nhật tạo - 永盛五年十二月初六日造 (chế tạo vào ngày 6 tháng 12 năm Vĩnh Thịnh 5, tức năm 1709 dưới triều Vua Lê Dụ Tông). Cạnh dưới có dòng lạc khoản khắc 9 chữ Hán: Lại bộ Đồng Tri Qua Tuệ Thư giám tạo - 吏部同知戈穂書監造 (quan trông nom việc chế tạo là Đồng Tri bộ Lại Qua Tuệ Thư).

Theo nhà nghiên cứu lịch sử Nguyễn An Huy (Huế), trong quá trình lập nghiệp ở Đàng Trong, từ năm 1558, các chúa Nguyễn đã sử dụng ấn tín do vua Lê trao và ủy quyền. Cho đến đời Tộ Quốc công Nguyễn Phúc Chu nối ngôi, "có tài lược văn võ… tự xưng là Đại Việt quốc vương... có ý dòm ngó Trung triều". Để nuôi mộng lớn, ông đã cho người sang cầu phong với Đại Thanh, rồi năm 1709 đúc ấn Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo.

Theo ông Huy, nhiều đoạn sử chép rằng chiếc ấn này đã bao lần thất lạc nhưng đã trở về với nhà Nguyễn. Điều này có thể là huyền thoại thêu dệt cho thấy báu vật thêm ly kỳ nhưng cho thấy rằng ấn truyền quốc chắc chắn quý báu vô cùng.

Nhà nghiên cứu Nguyễn An Huy dẫn chứng cổ sử: "Mùa đông, tháng 12, ngày Nhâm Dần, đúc Quốc bảo. Sai Lại bộ Đồng Tri là Qua Tuệ Thư coi việc chế tạo. Năm ấy đúc xong, về sau liệt thánh truyền nhau lấy làm quốc bảo. Đến khi Duệ tộng Hiếu Định hoàng đế (Định vương Nguyễn Phúc Thuần) vào Nam, cũng đem ấn đấy đi theo. Duệ tông Hiếu Định hoàng đế băng thì để lại cho Thế tổ Cao hoàng đế (tức Nguyễn Anh – Gia Long). Bấy giờ binh lửa hơn 20 năm, ấn ấy mất rồi lại tìm thấy nhiều lần.

Ấn nhìn từ trên xuống và mặt ấn

Cụ thể, mùa hạ năm Nhâm Dần, giặc đánh Sài Gòn, Thế tổ ra đảo Phú Quốc, điều khiển Ngô Công Quý mang ấn theo sau bị lạc. Đến khi Chu Văn Tiếp phá được giặc, rước vua hồi loan, Công Quý cũng từ Long Hồ đem ấn về hiến. Lại đến chiến dịch Ba Lai, quân giặc đuổi gấp, tòng thần mang ấn lội sông chạy, ấn rơi xuống nước, rồi người lội sau vướng chân chạm phải, lại mò được, đem hiến ở hành tại.

Lại khi vua lánh giặc, ra ngoài vụng đảo Thổ Châu, từ giá và cung quyến đều đến lại ở đảo, vua Xiêm sai tướng là Thát Xỉ Đa đem binh thuyền đến đón vua mới vào nước họ. Trong lúc thảng thốt, tình trạng người Xiêm chưa lường được thế nào, vua mật sai tòng thần là Hựu đem ấn ấy vượt biển lên bờ giấu kín. Khi vua đến thành Vọng Các, thấy vua Xiêm đãi rất cung kính, không có ý gì khác, vua mới sai người về đảo Thổ Châu để đón từ giá và cung quyển, tên Hữu cũng mang ấn ấy đi theo.

Khoảng năm Gia Long, vua từng dụ Hoàng thái tử, tức Thánh tổ Nhân hoàng đế rằng: "Ấn báu này các đời truyền nhau, ngày xưa đã trải nhiều phen binh lửa, người chẳng chắc còn, mà ấn này vẫn cứ giữ trọn trước sau, chiếu văn và bổ dụng quan lại đều dùng ấn này, giữ tín trong nước, ai cũng hưởng ứng. Ấn này quan hệ với quốc gia không nhỏ, thực là ngôi báu trời cho vẫn có quỷ thần giúp đỡ, khiến cho ngọc bích của Triệu lại trở về để truyền cho con cháu. Vả lại nước ta liệt thánh nối nhau, chồng chất sáng hòa, hơn 200 năm, nay nhờ yêu dấu thiêng liêng mà thống nhất cả nước, phúc chứa vốn đã lâu rồi. Kinh thi có câu "Nhà Chu nước dù cũ mà mệnh trời thì mới", sự mở mang cơ nghiệp vốn bắt đầu tự Văn vương và Vũ vương, mà công gây dựng buổi đầu thực là tự Cổ Công và Vương Quý. Những vật cũ đời ấy để lại như cái đỉnh cái di, người Chu cũng đều xem là đồ báu. Huống là cái ấn Quốc bảo của tổ tiên ta để lại ư? Từ nay về sau nên lấy ấn này làm vật báu truyền ngôi. Con cháu ta phải đời đời để lại cho nhau, đừng làm mất đi mà truyền đến ức muôn năm dài lâu mãi mãi".

Hình thù chiếc ấn Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bửu

Sử cho biết thêm: "Mậu Tuất, năm thứ nhất (1778)... tuy chưa lên ngôi vương, nhưng Duệ Tông đã mất vì việc nước, quyền lớn đã thuộc về ngài, cho nên chép là năm thứ nhất để nối chính thống... các tướng tôn vua làm Đại nguyên soái, quyền coi việc nước (17 tuổi)... cai đội Lê Chử đem kim sách và quốc bảo của tiên triều đến dâng... Đầu là... Duệ Tông sai Chử giữ 4 tờ kim sách, một quả ấn vàng, ba quả ấn đồng đi theo. Đến sông Tra Giang gặp giặc, Chử sợ chạy, quăng cả sách và ấn xuống sông. Đến đây lại về chỗ cũ mà được, đem dâng... Năm Canh Tý, lại năm thứ nhất (1780)... vua lên ngôi vương ở Sài Gòn... dùng ấn Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo (ấn này do Hiển tông Hiếu Minh hoàng đế chế, nay dùng làm của báu truyền ngôi), nhưng vẫn theo niên hiệu nhà Lê".