"Kinh nghiệm đã nhiều lần dạy rằng điều sẽ ập đến với chúng ta là điều chúng ta không lường trước được. X là viết tắt của bất ngờ"

---o0o---

Đó là lời của bác sĩ Anthony Fauci, nguyên Giám đốc Viện Dị ứng và bệnh truyền nhiễm quốc gia Mỹ, cố vấn y tế trưởng 7 đời tổng thống Mỹ, nói với CNN trong một bài phỏng vấn năm 2018, khi cái tên "Bệnh X" lần đầu tiên xuất hiện như một bóng ma bí ẩn trong danh sách 8 bệnh truyền nhiễm có khả năng tiến triển thành đại dịch mà Tổ chức Y tế thế giới (WHO) vừa cập nhật năm đó.

Danh sách cập nhật hiện hành là 11 bao gồm SARS, MERS, COVID-19, Ebola, Marburg, sốt Lassa, sốt xuất huyết Crimean-Congo, sốt Thung lũng Rift, Henipavirus, Zika và - vẫn còn đó - Bệnh X.

Bác sĩ Fauci cho biết Bệnh X gây đại dịch tương lai sẽ là thứ bất ngờ và không lường trước - Ảnh REUTERS

WHO viết: "Bệnh X có thể hiểu là một dịch bệnh toàn cầu nghiêm trọng có thể do một mầm bệnh hiện chưa biết gây ra cho con người". Còn Giám đốc điều hành Richard Hatchett của Liên minh đổi mới chuẩn bị sẵn sàng cho dịch bệnh (CEPI), nói: "Nghe có vẻ giống như khoa học viễn tưởng, nhưng Bệnh X là thứ chúng ta phải chuẩn bị đối phó".

Theo một bài xã luận của nhóm khoa học gia từ Pakistan, Afghanishtan và Malaysia, đăng tải trên tạp chí Infection Control and Hospital Epidemiology của Đại học Cambridge năm 2021, Bệnh X còn được các chuyên gia dự đoán sẽ là căn bệnh lây truyền từ động vật sang người, rất có thể là virus ARN, xuất hiện từ khi có sự kết hợp phù hợp của các yếu tố nguy cơ thúc đẩy lây truyền lâu dài.

Một bức tranh mô tả châu Âu tang tóc vì dịch hạch - một đại diện cho đại dịch gây ra bởi vi khuẩn - Ảnh tư liệu

Với những yếu tố đó, COVID-19 từng được một số nhà khoa học cho rằng đủ tiêu chuẩn là "Bệnh X". Tuy nhiên, số khác phản đối vì dù sao nó cũng như một phiên bản khác của SARS, căn bệnh ít lây hơn nhưng nặng nề hơn gần 2 thập kỷ trước.

Bệnh X có thể đến từ đâu, như thế nào? Vào ngày 29 và 30-8-2022, hội thảo "Các chiến lược khoa học từ các đợt bùng phát gần đây để giúp chúng ta chuẩn bị cho Mầm bệnh X" do WHO tổ chức đã cung cấp những mảnh ghép về chân dung "kẻ thù" chưa lộ diện.

Trong đó, báo cáo từ nhà miễn dịch học - virus học - bác sĩ Barney S. Graham từ Trường Y khoa Morehouse ở Atlanta (Mỹ) cho biết hiện có tới 120 virus từ 27 cây gia đình khác nhau có khả năng gia tăng độc lực cũng như sự lây lan giữa người và người, là các yếu tố quan trọng tiềm tàng tạo nên một đại dịch. Nguồn gốc cần cảnh giác nhất là việc virus "nhảy" từ động vật sang người trước khi thay đổi để lây từ người sang người một cách nhanh chóng. Rất nhiều dịch bệnh lớn đã bắt đầu theo cách này, như SARS, SARS-CoV-2, MERS, Zika, Ebola, AIDS…

COVID-19 tang thương và khốc liệt được một số chuyên gia cho là một đại diện của bệnh X - Ảnh REUTERS

Tụ cầu vàng kháng methicillin là một trong những kẻ địch nguy hiểm của nhân loại - Ảnh NIAID

Một khả năng hoàn toàn khác biệt được đưa ra trong báo cáo trình bày bởi chuyên gia bệnh truyền nhiễm Loice Achieng Ombajo từ Đại học Nairobi (Kenya): Đại dịch tiếp theo sẽ do vi khuẩn gây ra, chứ không phải virus. Vấn đề này từng được đề cập bởi nhóm nghiên cứu từ Đại học Essex (Anh) và Trường Đại học Y khoa thuộc Đại học Qassim (Ả Rập Saudi), trong một báo cáo trên tạp chí International Journal of Health Science hồi tháng 5-2022.

Nhóm Anh - Ả Rập Saudi dự báo rằng đó có thể là phiên bản đột biến, đa kháng thuốc của tụ cầu khuẩn Staphylococcus aureus kháng methicillin hoặc một vi khuẩn liên quan đến vệ sinh nước và thực phẩm nào đó. Bất chấp những tiến bộ trong khoa học vắc-xin, vẫn chưa có vắc-xin chống lại mầm bệnh phát triển từ những vi khuẩn đã quen thuộc với loài người như tụ cầu, Chlamydia Trachomatis (phổ biến nhất là gây viêm niệu đạo, lây qua đường sinh dục), Helicobacter Pylor (gây viêm loét dạ dày - tá tràng và có thể liên quan đến ung thư dạ dày), Mycobacterium Tuberculosis (bệnh lao)…

Nhiều dịch bệnh quen thuộc và nguy hiểm có nguồn gốc từ việc virus nhảy từ động vật sang người - Ảnh WHO

Đó không phải là một mối lo suông. Con người có thể chưa trải qua đại dịch nào do vi khuẩn trong những thế hệ gần đây. Thế nhưng, ngược dòng lịch sử tới thế kỷ XIV, đại dịch kinh hoàng "Cái chết đen" - tức dịch hạch - đã quét sạch 1/3 dân số châu Âu thế kỷ đó.

Các tài liệu cổ cho rằng "Cái chết đen" bắt nguồn từ một căn bệnh bí ẩn hoành hành ở phương Đông. Nhà cai trị Jani Beg của Hãn quốc Kim Trướng, ngự trị ở vùng đất phía Tây đế quốc Mông Cổ thời kỳ đó đã ném những người lính mang "bệnh lạ" vào thương cảng Kaffa của người Genova để giết kẻ thù. Các tàu buôn từ đây lại tiếp tục mang vi khuẩn tử thần Yersinia Pestis gây bệnh dịch hạch đến vùng Địa Trung Hải. Chuyến tàu chết chóc đầu tiên được cho là cập bến Sicily nước Ý vào năm 1347, với những thủy thủ mọc đầy hạch bạch huyết sưng đen và chảy mủ. Con tàu lập tức bị trục xuất nhưng vi khuẩn chết người đã kịp cập bến.

[box ngắn] Một thí nghiệm gần đây đem lại tia sáng cho nhân loại trong cuộc chiến hãy còn lặng lẽ với các loài vi khuẩn, khi chế tạo thành công vắc-xin chống lại vi khuẩn dịch hạch Yersinia Pestis bằng công nghệ mới ARN. Tuy nhiên, vẫn còn một chặng đường dài và đầy lo lắng phía trước.

Nhân viên y tế tại một trung tâm cách ly ở Ethiopia tháng 2-2020 khi COVID-19 bắt đầu lan toàn cầu - Ảnh WHO

Cuối năm 2020, thế giới đã kịp trải qua những làn sóng COVID-19 đầu tiên. Trong khi Việt Nam vẫn tạm yên bình nhờ các chính sách kiểm dịch sớm và nghiêm ngặt, ít ca bệnh (dù cũng có ca nặng, thập tử nhất sinh) thì ở phương Tây vô cùng thảm khốc, với tình trạng thiếu máy thở, quá tải bệnh viện.

Đó là hồi chuông cảnh tỉnh để vấn đề chuẩn bị cho đại dịch tiếp theo được nhấn mạnh tại Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc (LHQ) năm 2020. Vào Ngày Quốc tế phòng, chống dịch bệnh năm 2022, tức 27-12-2022 vừa qua, Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus đã phát đi thông điệp toàn cầu qua video, mở đầu bằng lời cảm ơn Thủ tướng Phạm Minh Chính và chính phủ Việt Nam bởi hai năm trước đó, Việt Nam chính là quốc gia khởi xướng, đề xuất để Đại hội đồng LHQ 2020 thông qua một nghị quyết về việc thành lập Ngày quốc tế Phòng, chống dịch bệnh, mang theo thông điệp cần chuẩn bị sẵn một phản ứng toàn cầu để đối đầu với những đại dịch khó lường, tương tự COVID-19.

Một trong những khoản mà WHO hy vọng được thông qua trong hiệp định sắp tới là việc các nước giàu san sẻ 20% nguồn lực cứu sinh bao gồm vắc-xin trong các đại dịch sắp tới như cách mà COVAX vận hành thời COVID-1.

Cũng trong bài phát biểu video này, tiến sĩ Tedros đã nhấn mạnh về việc xây dựng một hiệp định toàn cầu đặc biệt và cho rằng ở những quốc gia như Việt Nam, chính một phản ứng có sẵn - được thiết lập trên kinh nghiệm từ các đại dịch trước - đã giúp hạn chế thiệt hại thảm khốc của COVID-19.

Nhưng, hệ thống phản ứng ở tầm quốc gia, vẫn là chưa đủ.

"Dự thảo Zero" - văn bản mà 194 quốc gia thành viên của WHO, tức bao gồm Việt Nam - sẽ họp bàn trong tuần lễ bắt đầu từ ngày 27-2, chính là sự chuẩn bị cho hiệp định toàn cầu đó. Một hiệp định nhằm huy động và san sẻ nguồn lực cho những nghiên cứu khoa học và phương tiện phòng thủ cần thiết - bao gồm vắc-xin, thuốc điều trị - để nếu Bệnh X hay một đại dịch đến từ một bệnh đã biết khác biến đổi và trỗi dậy trong tương lai, nhân loại sẽ không phải trải qua những năm tang tóc như vừa qua.

Tiến sĩ Tedros - Tổng Giám đốc WHO nhiều lần cảnh báo về một đại dịch khó lường và sự cần thiết của một hiệp định chuẩn bị cho đại dịch tiếp theo - Ảnh WHO