rước khi COVID-19 xuất hiện đúng một thế kỷ, một trận "sóng thần" khác quét qua nhân loại. Theo Trung tâm Kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Mỹ (CDC), các ước tính cho thấy khoảng 1/3 dân số thế giới thời điểm đó đã ngã bệnh. Nó trở thành đại dịch nghiêm trọng nhất trong lịch sử nhân loại những thế kỷ gần đây, với khoảng 50 triệu người tử vong, tức chiếm khoảng 10% số ca bệnh.

"Tử thần" 100 năm trước mang tên "cúm Tây Ban Nha". Tên của loại virus đó, có lẽ quá quen thuộc: H1N1.

Nếu bạn kỹ lưỡng một chút, hay là người dân sống ở vùng có khí hậu lạnh, bạn sẽ tiêm vắc-xin cúm hàng năm. Phổ biến nhất có lẽ là loại vắc-xin tái tổ hợp "tứ giá" ngừa 4 chủng "cúm mùa", bao gồm 2 chủng cúm A là H1N1 và H3N2, cùng 2 chủng cúm B.

Ảnh hiển vi điện tử của virus cúm A H1N1 chủng gây ra đại dịch năm 1918 được tái tạo - Ảnh: CDC

Cúm mùa có vẻ khá "nhẹ nhàng" ở những nơi khí hậu ấm như TP HCM, cùng lắm là "hành người bệnh ra bã" trong khoảng hơn 1 tuần nhưng ít ai tử vong. Tuy nhiên, ở những nơi khí hậu lạnh, số người chết vì cúm hàng năm không nhỏ. Dữ liệu năm 2018-2021 của Mỹ được CDC công bố ghi nhận tới hơn 41.000 ca tử vong.

Đầu thế kỷ XX, cúm mùa là một phiên bản khác. Bách khoa toàn thư Britannica ghi chép: "Lần đầu tiên dường như bắt nguồn từ đầu tháng 3-1918, trong Thế chiến I. Mặc dù chưa chắc chắn virus khởi phát từ đâu nhưng nó đã nhanh chóng lây lan qua Tây Âu và đến tháng 7 cùng năm, nó tràn sang Ba Lan. Đợt cúm đầu tiên tương đối nhẹ. Nhưng trong suốt mùa hè, một loại bệnh nguy hiểm hơn đã được công nhận và dạng này xuất hiện đầy đủ vào tháng 8-1918. Triệu chứng viêm phổi nặng lên nhanh chóng và người bệnh thường tử vong chỉ hai ngày sau những dấu hiệu đầu tiên của bệnh cúm".

Tại Camp Devens, bang Massachusetts - Mỹ, chỉ 6 ngày sau khi trường hợp cúm đầu tiên được báo cáo, con số đã leo thang đến 6.674 trường hợp. Đợt đại dịch thứ ba xảy ra vào mùa đông năm sau (1919) và đến mùa xuân tiếp theo thì virus mới lui bước.

Khuyến cáo của cơ quan y tế bên cạnh hình ảnh một nữ y tá thời đại dịch năm 1918 với chiếc khẩu trang vải - Ảnh: THE LANCET

Căn bệnh này lây qua đường hô hấp, không có vắc-xin, thuốc điều trị đặc hiệu và khiến các hệ thống y tế dự phòng còn quá sơ khai so với ngày nay phải chao đảo.

Nó diễn tiến khá giống với COVID-19 một thế kỷ sau đó. Dường như một biến chủng ít nghiêm trọng hơn đã xuất hiện, khiến những làn sóng ở Tây Ban Nha năm 1920 - năm thứ ba của đại dịch - nhẹ hơn hai đợt tàn khốc trước đó rất nhiều.

Nhân viên y tế đeo khẩu trang thăm khám cho bệnh nhân ở Bệnh viện Walter Reed - Mỹ trong đại dịch cúm Tây Ban Nha 1918 - Ảnh: CDC

Cho đến nay, "cúm Tây Ban Nha" vẫn nhuốm màu bí ẩn. "Mặc dù virus H1N1 1918 đã được tổng hợp và đánh giá nhưng các đặc tính khiến nó có sức tàn phá khủng khiếp như vậy vẫn chưa được hiểu rõ" - CDC viết.

Và nhân loại có lẽ không ngờ, cái tên H1N1 một lần nữa tạo ra đại dịch vào thế kỷ XXI.

Một bệnh viện dã chiến ở Camp Funston - Kansas - Mỹ trong đại dịch cúm 1918-1919. Ảnh: BẢO TÀNG SỨC KHỎE VÀ Y HỌC QUỐC GIA MỸ

"Trong cùng thời điểm, Việt Nam phải đương đầu với 3 dịch H5N1, tiêu chảy cấp và giờ là cúm heo H1N1. Vì thế, phải đặt trong tình trạng báo động cấp 4, nghĩa là virus có khả năng lây nhiễm từ người sang người và có thể gây ra những ổ dịch lớn". Bộ trưởng Bộ Y tế khi đó là ông Nguyễn Quốc Triệu nhận định như vậy tại cuộc họp của Ban Chỉ đạo về phòng chống dịch bệnh trên người (gọi tắt là Ban Chỉ đạo) sáng 28-4 tại Hà Nội" - trích dẫn bản tin ngày 29-4-2009 trên Báo Người Lao Động.

Đến ngày 11-6-2009, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chính thức công bố đại dịch cúm toàn cầu và nâng cấp báo động lên cấp 6, sau khi có hơn 1,6 triệu ca mắc và hơn 18.000 ca tử vong. Tuy nhiên, một nghiên cứu sau đó, phối hợp giữa WHO và CDC Mỹ, cho thấy số ca tử vong có thể lên đến 284.000 người. Nhiều người đã thiệt mạng mà chưa bao giờ được "đếm số".

Truy vết, cách ly bệnh nhân, đóng cửa trường học… là những gì đã diễn ra ở Việt Nam vào năm đại dịch đó, quang cảnh mà chúng ta vừa thấy trong đại dịch COVID-19.

Người dân đi trên một con đường ở Kobe - Nhật Bản vào tháng 5-2009 khi Cúm đại dịch 2009 đang hoành hành - Ảnh: LIVE SCIENCE

Theo CDC Mỹ, virus (H1N1)pdm09 gây ra cúm đại dịch 2009 rất khác với virus H1N1 đang lưu hành thời điểm đó. Rất ít người trẻ tuổi biểu hiện bất kỳ khả năng miễn dịch nào (như được phát hiện bằng phản ứng kháng thể) đối với dòng H1N1 đặc biệt này nhưng gần 1/3 số người trên 60 tuổi lại có kháng thể, có thể do đã tiếp xúc với các dòng H1N1 cũ hơn trước đó trong đời. Vì rất khác với virus H1N1 lưu hành, vắc-xin cúm theo mùa hầu như không bảo vệ chéo chống lại virus (H1N1)pdm09. Đó là nguyên nhân chính khiến nó tạo thành đại dịch.

Một chút may mắn cho nhân loại, cúm đại dịch A-H1N1 năm 2009 ít chết chóc hơn đại dịch cúm Tây Ban Nha 9 thập kỷ trước đó rất nhiều.

Đầu thế kỷ XXI, thế giới còn đối đầu với một căn bệnh truyền nhiễm tàn khốc khác: Một loại virus corona mới mang tên SARS-CoV, còn được một số nhà khoa học sau này gọi là SARS-CoV-1, gây bệnh SARS.

Bản đồ lan truyền của dịch SARS 2003 - Ảnh: BRITANNICA

Theo WHO, năm 2003, Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên khống chế được căn bệnh viêm hô hấp cấp khiến cả nhân loại rùng mình khi ấy. Sau hơn 2 tháng kể từ khi phát hiện ca bệnh nhập cảnh duy nhất, ngày 30-4-2003 là ngày Việt Nam đã vượt qua mốc 2 chu kỳ ủ bệnh mà không xuất hiện ca mới, chính thức được đưa ra khỏi danh sách các quốc gia có dịch SARS.

Nhưng đằng sau thành quả ấy là nỗi đau!

Nhân viên y tế ở Bệnh viện St Michaels của Canada ngày 24-4-2003 khi dịch SARS hoành hành - Ảnh: REUTERS

Bên trong Bệnh viện Việt Pháp ở Hà Nội vẫn còn một ngôi miếu nhỏ. Y tá Nguyễn Thị Lượng, bác sĩ Jean - Paul Dirosier, y tá Phạm Thị Uyên, bác sĩ Nguyễn Thế Phương, bác sĩ Nguyễn Hữu Bội, bác sĩ Jacque là 6 cái tên trên bia tưởng niệm. Ca bệnh nhập cảnh duy nhất mà WHO đề cập, một doanh nhân người Mỹ gốc Hoa, đã không qua khỏi. Và 6 chiến sĩ áo trắng tại nơi chữa trị cho ông cũng vậy.

Còn một mất mát lớn khác, đó là bác sĩ Carlo Urbani, chuyên gia về bệnh truyền nhiễm của WHO khi ấy đang công tác tại Việt Nam. Bác sĩ Urbani đã cảnh báo thế giới về SARS khi các trường hợp mắc bệnh hô hấp bất thường và nghiêm trọng bắt đầu xuất hiện trong số các nhân viên y tế điều trị cho bệnh nhân đầu tiên kể trên. Ông cũng nhiễm bệnh và tử vong khi về quê nhà ở Ý.

Britannica viết lại đoạn lịch sử đó, một đoạn lịch sử tàn khốc nhưng kém gây xôn xao hơn thời này một phần vì xa lộ thông tin khi ấy hãy còn thô sơ: "SARS xuất hiện vào tháng 11-2002 tại tỉnh Quảng Đông - Trung Quốc, nơi lần đầu tiên nó được chẩn đoán là bệnh viêm phổi không điển hình. Từ Quảng Đông, nó "theo" một bác sĩ bị nhiễm bệnh đến đặc khu Hồng Kông (Trung Quốc), và từ trung tâm thương mại tầm quốc tế này nó nhanh chóng lan truyền khắp Đông Á, đến Bắc Mỹ, Châu Âu và phần còn lại của thế giới.

Đến cuối tháng 5-2003, có hơn 8.000 trường hợp mắc bệnh, hầu hết ở Trung Quốc đại lục và Hồng Kông, khoảng 800 người đã chết vì căn bệnh.

Khẩu trang N95 và trang phục bảo hộ xuất hiện ở Toronto - Canada năm 2003 giữa đại dịch SARS gây ám ảnh - Ảnh: THE CANADIAN PRESS

Điều may mắn duy nhất của nhân loại, có lẽ do SARS quá nặng nên những bệnh nhân của nó không thể di chuyển quá nhiều để phát tán và các biện pháp cách ly kiểm dịch đã đủ để dập tắt cơn khủng hoảng.

Điều ấy đã không xảy ra lần nữa khi hậu duệ của nó trở lại với một hình hài khác: SARS-CoV-2!