Được cất giấu bí mật những năm chống Pháp, sau đó được gửi sang Ngân hàng Nhà nước lưu giữ theo chế độ đặc biệt, đựng trong các hòm tôn rồi đóng trong thùng gỗ. Trong suốt gần nửa thế kỷ, rất ít người biết về ấn ngọc "Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ"

Đến tận bây giờ, bảo vật quốc gia này vẫn không được trưng bày trực tiếp, mà lưu giữ, bảo quản ở phòng riêng tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Vào năm Bính Ngọ niên hiệu Thiệu Trị thứ 6 (1846), có người dân trong khi tìm vàng và đá quý ở núi Ngọc, huyện Hòa Điền, vùng đất Quảng Nam đã đào được một viên ngọc cực lớn, ánh sắc rực rỡ vô cùng bèn dâng vua. Thấy đây là viên ngọc quý hiếm, vua Thiệu Trị rất mừng cho là điềm may mắn liền sai quan Hữu tư mang đi mài dũa, chế tác trong vòng một năm trở thành ấn "Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ".

Sách "Đại Nam thực lục chính biên" ghi lại vua cho chế tác làm ấn truyền quốc. Theo đó, "Kim bảo để làm việc, ra cáo mệnh cho bốn phương, ngọc tỷ thì tôn kính cất đi, để truyền cho muôn đời". Khi đóng thử, vua Thiệu Trị ưng ý vì "dấu tỷ ấy năm màu rạng vẻ, nhị ngọc rực sáng lên chín chữ triện nên văn, điềm trời hợp số". Vua ra lệnh tổ chức lễ trình ấn long trọng trước Thế miếu. Tất cả vua quan phải mặc phẩm phục đại triều để làm lễ, rồi rước ấn về điện Càn Thành để trăm quan chiêm ngưỡng, lạy mừng.

Ấn gồm hai phần: quai ấn và ấn. Quai ấn chạm khắc hình rồng và được thể hiện dưới dạng rồng cuộn (rồng ổ), đầu ngẩng cao, chân 5 móng, đuôi xoắn. Mặt ấn hình vuông khắc nổi 9 chữ Hán (kiểu chữ Triện): Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ - 大 南 受 天 永 命 傳 國 璽 (Ấn ngọc truyền quốc của nước Đại Nam nhận mệnh lâu dài từ Trời). Lưng ấn có 2 dòng lạc khoản, bên trái 9 chữ: Đắc thượng cát lễ thành phụng chỉ cung tuyên (Hoàn thành xong các nghi thức Đại lễ phụng chỉ cung kính khắc ấn), bên phải 9 chữ: Thiệu Trị thất niên tam nguyệt thập ngũ nhật (Ngày 15, tháng 3 năm Thiệu Trị thứ 7, 1847). Đặc biệt, ở phía trước đầu rồng còn có dòng lạc khoản khắc 6 chữ Hán: "Nam Giao đại lễ để cáo" (tế cáo Đại lễ đàn Nam Giao). Cố nghệ nhân chế tác ngọc Đào Trọng Cường, nguyên Phó chủ tịch Hiệp hội Đá quý Việt Nam, từng nhận xét tại sự kiện công nhận ấn là bảo vật quốc gia: "Đây là một khối bạch ngọc quý. Để chế tác ngọc tỷ với kỹ thuật đục kênh bong, tức là đục luồn sâu vào cả khối ngọc, với công nghệ hiện đại ngày nay cũng phải mất nhiều tháng trời. Vậy mới thấy tổ tiên chúng ta đã dày công chọn thợ giỏi, thận trọng trong từng nét chạm thủ công mới đạt được báu vật này".

Chất liệu quý hiếm nên số lượng ngọc tỷ ít hơn kim bảo tỷ (ấn đúc bằng vàng) nhiều lần. Các tư liệu Hán Nôm có đóng dấu ấn ngọc thời Nguyễn đến nay còn lại rất ít. Theo sách "Ấn chương Việt Nam từ thế kỷ XV đến cuối thế kỷ XIX" (Nguyễn Công Việt), "Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ" là ngọc tỷ quý và lớn nhất triều Nguyễn. Ngọc tỷ là loại ấn được làm bằng ngọc với các màu khác nhau, thường là bạch ngọc và bích ngọc. Thời Nguyễn, ấn ngọc chủ yếu được làm ở đời vua Minh Mệnh và Thiệu Trị.

Lời dụ của vua năm 1847 chép trong cuốn "Khâm Định Đại Nam hội điển sự lệ" cho thấy sự tồn tại của ấn gắn bó mật thiết với triều Nguyễn, mang tính chất truyền quốc kế thừa.

Lời dụ nói rõ: "Nay gặp tiết vạn thọ, ngọc tỷ đã làm xong. Kính lấy mồng một tháng này sắm sửa lễ nghi, ta thân nâng ngọc tỷ kính cáo tổ miếu, rồi kính để ở cung Càn Thành, cùng ấn truyền quốc đều long trọng, kéo dài cơ nghiệp mở mang khó nhọc, giữ gìn cũng không phải là dễ. Phải nghĩ lo theo, cố công tiếp nối. Phải cẩn thận từ trước để trọn vẹn về sau, nên giữ đầy đặn mà được yên ổn, may ra sự nghiệp lớn lao giữ được mãi mãi, mà truyền cho con cháu muôn đời thì tốt lắm !...".

Theo TS Nguyễn Văn Chiến, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng lịch sử Việt Nam, dưới đời vua Thiệu Trị hiện còn ba quả ấn ngọc. Vào năm Thiệu Trị 4 (1844), nhân có người dân trong nước dâng biếu hai viên ngọc lớn, nhà vua liền sai Hữu tư chạm khắc hai ngọc tỷ mới. Trên hai ngọc tỷ đều có khắc dòng chữ Hán: Thiệu Trị tứ niên tam nguyệt cát nhật tạo, nghĩa là khắc vào ngày lành tháng 3 năm Thiệu Trị 4 (1844).

Ngọc tỷ thứ nhất là "Thần hàn chi tỷ" (Văn từ ở cung vua Thiệu Trị). Những văn thư, chỉ dụ của nhà vua viết bằng chữ son đều dùng đóng ngọc tỷ này. Ngọc tỷ thứ hai là "Đại Nam Hoàng đế chi tỷ" (Ngọc tỷ của Hoàng đế nước Đại Nam). Ngọc tỷ này dùng đóng trên các văn kiện ban sắc thư cho người nước ngoài và khi nhà vua đi tuần thú xem xét các địa phương.

"Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ" là ngọc tỷ thứ ba của Vua Thiệu Trị, cũng là ngọc tỷ quý và lớn nhất trong bộ sưu tập bảo vật triều Nguyễn. Bản thân nhà vua làm lễ Đại tự cho khắc chữ trên mặt ấn ngọc tỷ này không chỉ dùng trong Đại lễ Tế Giao hằng năm ở Đàn Nam Giao (Kinh đô Huế) mà còn dùng đóng trên những bản sắc mệnh ban cho các chư hầu, những việc ban bố cho thiên hạ. Ngọc tỷ này được bảo vệ và quý trọng như Kim bảo truyền quốc "Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo".

TS Nguyễn Văn Chiến cho hay thêm ấn ngọc "Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ"  không chỉ có giá trị đặc biệt với bộ sưu tập bảo vật triều Nguyễn mà còn là nguồn sử liệu vô cùng quan trọng ghi lại dấu ấn lịch sử gắn liền với vương triều nhà Nguyễn và lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam ở cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.

Theo hồ sơ tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bộ sưu tập bảo vật của triều Nguyễn, trong đó có ấn ngọc "Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ", đã được Bộ trưởng Bộ Lao động thay mặt Chính phủ Cách mạng Lâm thời tiếp nhận từ Đổng lý Ngự tiền Văn phòng Phạm Khắc Hòe vào ngày 27 và 28-8-1945 tại Kinh đô Huế (Phạm Khắc Hòe, 1983, tr.74). Sau lễ thoái vị của vua Bảo Đại, bộ sưu tập bảo vật này đã được chuyển ra Hà Nội.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, nơi lưu trữ ngọc tỷ Triều Nguyễn

Tháng 12-1946, toàn quốc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, sưu tập bảo vật này được đem đi bảo quản, cất giữ ở Liên khu 5. Trải qua 9 năm kháng chiến với vô vàn khó khăn gian khổ, số bảo vật này vẫn được giữ gìn đầy đủ. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, sưu tập được đưa về Bộ Tài chính quản lý. Đến ngày 17-12-1959 Bộ Tài chính bàn giao cho Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) lưu giữ.

Năm 1962 để bảo đảm an ninh an toàn cho bộ sưu tập, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam đã gửi bộ sưu tập này sang Ngân hàng Nhà nước lưu giữ theo chế độ đặc biệt.

Các bảo vật được đựng trong các hòm tôn rồi đóng trong thùng gỗ kèm theo danh mục hiện vật tương ứng. Chìa khóa niêm phong do bảo tàng giữ.

Trong suốt gần nửa thế kỷ, sưu tập hoàn toàn bị đóng kín, rất ít người biết đến sự tồn tại của chúng.

TS Nguyễn Văn Chiến cho hay, tới năm 2007, sau khi Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) xây dựng kho bảo quản đặc biệt, lắp đặt trang thiết bị bảo đảm an ninh, an toàn thì sưu tập này đã được bàn giao trở lại để bảo tàng lưu giữ, bảo quản và phát huy.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đã tập trung nghiên cứu bộ sưu tập này và tổ chức các cuộc trưng bày giới thiệu với công chúng.

Đáng chú ý là cuộc trưng bày Bảo vật Hoàng cung nhân Lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội rất được đông đảo công chúng hoan nghênh.  Nhiều bài báo và ấn phẩm giới thiệu về bộ sưu tập đã được công bố như sách "Kim ngọc bảo tỷ của Hoàng đế và Vương triều Nguyễn Việt Nam", "Cổ ngọc Việt Nam", "Bảo vật Hoàng cung triều Nguyễn". Năm 2015, đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ "Giải mã minh văn trên các bảo vật triều Nguyễn lưu trữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia" đã được nghiệm thu với kết quả xuất sắc.

Từ bộ sưu tập bảo vật này, năm 2015, Kim bảo/ ấn "Sắc mệnh chi bảo" đúc năm 1827 dưới đời vua Minh Mệnh và năm 2016, Kim bảo/ ấn vàng "Đại Việt quốc Nguyễn chúa vĩnh trấn chi bảo", đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật Quốc gia.

Ấn ngọc "Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỷ" hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Cổ vật không được trưng bày trực tiếp, mà lưu giữ, bảo quản ở phòng riêng. Bảo vật quốc gia này chỉ được giới thiệu tại một số đợt trưng bày chuyên đề. Công chúng có thể chiêm ngưỡng bảo vật qua hình ảnh 3D trên website của bảo tàng.