Kim sách "Đế hệ thi" được làm từ hơn 4 kg vàng ròng. Đây là cuốn sách bằng vàng vô giá của Việt Nam, được đánh giá là có một không hai. "Đế hệ thi" được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2018.

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, dưới triều Nguyễn, vua Gia Long đã quy định cách viết tộc phả nhà Nguyễn: con cháu Nguyễn Hoàng vào Nam thì chép theo họ tôn thất Nguyễn Phúc; con cháu của Nguyễn Hoàng ở Bắc và các chi trước Nguyễn Hoàng ở Thanh Hóa thì thuộc về họ Nguyễn Hựu.

Theo sách "Đại Nam thực lục", năm 1816, hoàng đế Gia Long lập hoàng thái tử Nguyễn Phúc Đảm (tức hoàng đế kế vị Minh Mạng), ban cho kim sách, kim bảo. Sách dùng 5 tờ vàng, dài 5 tấc 6 phân 6 ly, ngang 2 tấc 2 phân 4 ly, mỗi tờ dày 2 ly; ấn đúc bằng vàng, núm bằng con rồng ngồi, vuông 2 tấc 4 phân 3 ly, dày 3 phân 2 ly, khắc bốn chữ triện "Hoàng Thái tử bảo". 

Các hoàng thân, hoàng tử, hoàng tôn khi được phong tước công hầu thì dùng sách bạc mạ vàng 5 tờ, dài 5 tấc 4 phân, ngang 3 tấc 2 phân 4 ly, mỗi tờ dày 2 ly. Ấn cũng bằng bạc mạ vàng, vuông 2 tấc 3 phân 4 ly, dày 2 phân 7 ly, núm đều làm hình con cù (một loại rồng không sừng, không râu, không bờm).

Quan ngại về họa tranh chấp quyền lực trong hoàng tộc, theo truyền thống đó, năm Quý Mùi (1823), để giữ nghiệp lâu dài cho mình và con cháu, vua Minh Mạng (1791 - 1840) đã tìm ra phép đặt tên đôi, theo đó, người kế nghiệp khi nối ngôi, có thể lấy một chữ làm tên, lấy chữ "nhật" làm nghĩa tượng trưng ngôi vua. Đế hệ là dòng vua, là người có quyền thừa kế ngai vàng của tổ nghiệp. Còn phiên hệ là dòng thân, có trách nhiệm bao bọc xung quanh, bảo vệ cho ngai vàng ấy bền vững.

Vua đã thảo 11 bài thơ, gồm bài "Đế hệ thi" và 10 bài "Phiên hệ thi". "Đế hệ thi" có 20 chữ với ý nghĩa tốt lành và uyên bác, dùng làm từ đứng trước cho 20 đời nối tiếp sau kể từ đời vua Minh Mạng gồm:

Miên, Hồng (Hường), Ưng, Bửu, Vĩnh

Bảo, Quý, Định, Long, Trường

Hiền, Năng, Kham, Kế, Thuật

Thế, Thụy (Thoại), Quốc, Gia, Xương

Theo phép này, tất cả con trai của vua Minh Mạng đều phải có từ đứng trước là Miên, sau là tên do Hoàng gia đặt; con trai của thế hệ Miên đều phải có tên bắt đầu bằng Hồng (Hường), sau là tên do Hoàng gia đặt; con trai của thế hệ Hường lại lấy từ đứng trước là Ưng, sau là tên do Hoàng gia đặt... cứ thế đến hết 20 chữ của bài thơ Đế hệ.

Với "Đế hệ thi", vua Minh Mạng mong muốn thế hệ sau truyền nối ngôi vua tới 20 đời, được 500 năm.  Năm 1845, vua Thiệu Trị đã cho đúc kim sách nối tiếp "Đế hệ thi" để ban tên cho các hoàng tử, hoàng tôn nhằm phân biệt chi ngành, thế thứ, thân sơ.

Tuy nhiên, trải qua thăng trầm lịch sử, ước nguyện của vua Minh Mạng không thực hiện được. Chỉ đến chữ Vĩnh, chữ thứ 5 trong bài "Đế hệ thi", ứng với tên vua Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy, tức vua Bảo Đại, thì chiếc ngai vàng của nhà Nguyễn đã không còn nữa. 

Kim sách triều Nguyễn (1802 - 1945) là một loại thư tịch cổ đặc biệt, được làm từ các kim loại quý, dùng để ghi lại việc chính sự, lễ nghi triều đình như sự kiện các hoàng đế lên ngôi, lập thái tử, hoàng hậu hoặc ghi công, phong tước và dâng, ban tôn hiệu, tôn thụy cho hoàng thân, quốc thích... Lời sách do đích thân các hoàng đế hoặc các đại thần biên soạn.

Kim sách làm theo khổ chữ nhật đứng, bìa trước và sau trang trí hình rồng năm móng hoặc hình phượng, gáy đóng bốn khuyên tròn.

Thời nhà Nguyễn, việc làm kim sách được giao cho bộ Lễ. Trước hết, sách dùng cho lễ đăng quang của nhà vua. Sau đó, sách vàng dùng trong cách lễ kính dâng huy hiệu hoàng đế, hoàng hậu các đời trước; kính dâng tôn hiệu hoàng thái hậu; sách phong hoàng tử, các công trong hoàng thân; sách phong các bậc trong cung (hoàng quý phi thì làm sách bằng vàng, sáu ngôi phi khác thì làm sách bằng bạc mạ vàng, (cung) tần trở xuống thì làm sách bằng bạc). Nội dung sách văn đều viết theo lối biền ngẫu, ca tụng công lao của chủ nhân. Những cuốn kim sách là những bảo vật độc bản, được chế tác rất tinh xảo đạt đến trình độ cao về mặt mỹ thuật và kỹ thuật. 

Phần lớn kim sách, bao gồm cả của các phi tần, hoàng thái hậu, thái hoàng thái hậu, có số tờ lẻ từ 5, 7 đến 9 tờ; duy chỉ có một số sách của các hoàng hậu có số tờ chẵn, trong đó các hoàng hậu thời chúa Nguyễn được 4 tờ, còn các hoàng hậu đương triều được 6 tờ. Sách của các hoàng đế thường là 9 tờ vàng, có kích thước lớn nhất và cũng nặng nhất. Kim sách "Đế hệ thi" là trường hợp đặc biệt khi dùng tới 13 tờ.

Kim sách "Đế hệ thi" được làm theo khổ chữ nhật đứng, dài 23,2 cm, rộng 13,7 cm, dày 1,6 cm và nặng 4,2 kg làm bằng vàng ròng (khối lượng tương đương với hơn 100 lượng vàng hiện nay). Sách gồm 13 tờ vàng, bìa trước và sau dập nổi hình rồng bay trong mây và 11 tờ ruột, gáy đóng bằng 4 khuyên tròn. 

Bài sách văn bằng chữ Hán được khắc trên 11 tờ bằng vàng gập đôi, khắc từ trái qua phải theo cột dọc, mỗi trang gồm 5 cột trong ô viền hình chữ nhật kép.

Hai tờ bìa dập nổi hình rồng bay trong mây, viền ngoài dập nổi hình hoa chanh 4 cánh, 4 góc trang trí dây lá cách điệu rất chi tiết, tỉ mỉ. Đặc biệt, tại tờ thứ 7 còn khắc mặt ấn "Minh Mạng thần hàn" (明命宸翰) trong khung chữ nhật kép (kích thước 3,9 cm x 4 cm). Dòng chữ Hán gồm 8 chữ khắc bên cạnh mặt ấn cũng cho biết niên đại của cuốn kim sách: 明命肆年正月元旦 .

Phiên âm: Minh Mạng tứ niên chính Nguyệt Nguyên đán.

Dịch nghĩa: Ngày mồng 1 tháng Giêng, năm Minh Mạng thứ 4 (1823).

Theo TS Phạm Quốc Quân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử quốc gia Việt Nam, vào năm 1945, vua Bảo Đại thoái vị và đã chuyển giao toàn bộ bảo vật hoàng cung cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hòa, người đại diện tiếp nhận là ông Trần Huy Liệu. Được biết, số bảo vật này lên đến hơn 2.500 món. Sau đó, số bảo vật này được chuyển tới cất giữ tại Liên khu 5. Đến năm 1954, số bảo vật được chuyển sang cho Bộ Tài chính, Bộ Văn hóa, rồi chuyển sang Bảo tàng Lịch sử quốc gia.

Sau vụ trộm ấn vàng và chiếc âu vàng của triều đình nhà Nguyễn trong khuôn viên Bảo tàng Lịch sử quốc gia gây chấn động hồi năm 1961, số bảo vật lại được niêm phong, chuyển vào trong kho của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Sau gần nửa thế kỷ, tới năm 2007, Bảo tàng Lịch sử quốc gia mới được tiếp nhận lại các bảo vật trên.

Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, kim sách "Đế hệ thi" có giá trị đặc biệt trong tổng số 94 kim sách triều Nguyễn đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, là loại kim sách có vị trí đặc biệt quan trọng trong thể chế quân chủ phong kiến Việt Nam, biểu trưng quyền lực của triều đình nhà Nguyễn, là bảo vật truyền quốc nên được các vua triều Nguyễn giữ gìn rất cẩn trọng.

Đây là nguồn sử liệu vô cùng quan trọng về lịch sử và văn hóa, gắn liền với vương triều Nguyễn và lịch sử, văn hóa dân tộc Việt Nam ở cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX.

Đi kèm với đề cao đạo Hiếu, triều Nguyễn đã giáo dục sâu sắc ý thức tông tộc, ý thức duy trì, củng cố dòng họ của mình. Nội dung kim sách không chỉ phản ánh về nội bộ hoàng tộc nhà Nguyễn mà còn thể hiện rõ ý thức hệ tư tưởng trong đường lối trị nước của triều Nguyễn.

Kim sách "Đế hệ thi" là tài sản vô giá của dân tộc Việt Nam. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, kim sách "Đế hệ thi", niên hiệu Minh Mạng năm thứ 4 (1823) và sưu tập bảo vật hoàng cung triều Nguyễn còn lại đến ngày nay đã phản ánh chính sách đúng đắn đối với các di sản văn hóa của Đảng và Nhà nước Việt Nam, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.