Năm 2023, đánh dấu kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam - Nhật Bản, 9 năm hai nước nâng cấp quan hệ song phương thành đối tác chiến lược sâu rộng. 

Trong tháng 11 vừa qua, Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng và Phu nhân cùng Đoàn đại biểu Cấp cao Việt Nam lên đường thăm chính thức Nhật Bản (từ ngày 27 đến ngày 30-11). Sau đó, Thủ tướng Phạm Minh Chính và Đoàn đại biểu Việt Nam đã có chuyến công tác dự Hội nghị cấp cao kỷ niệm 50 năm quan hệ ASEAN - Nhật Bản và tiến hành các hoạt động song phương tại Nhật Bản (từ ngày 15 đến ngày 18-12).

Nhìn về quá khứ, Nhật Bản đã có mối quan hệ tốt đẹp với Việt Nam, với ĐBSCL, trong đó có TP Cần Thơ, qua việc Hoàng Thái tử của Nhật Bản – TS Akihito (sau đó Hoàng Thái tử Akihito lên ngôi Nhật hoàng và hiện nay là Thượng hoàng) tặng công trình nghiên cứu về loài cá bống cát trắng do ông tìm ra tại một nhánh sông ở Cần Thơ. 

Nhiều chuyên gia, nhà khoa học… khi nhắc đến loài cá này đều gọi với cái tên gần gũi nhưng trang trọng "Cá bống của Nhật hoàng". 

PGS-TS Lê Việt Dũng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Cần Thơ, cho biết: "Loài cá bống cát trắng được đồng tác giả là TS Akihito và TS Katsusuke Meguro công bố năm 1976, tìm thấy tại một nhánh sông Cần Thơ. TS Akihito đã định danh tên khoa học cho loài cá này là Glossogobius Sparsipapillus".

Theo một số tài liệu, phân bố cá bống trên toàn thế giới có 6 họ, bao gồm 270 giống, 1.500 – 2.000 loài và phần lớn các loài cá bống sống ở biển thuộc họ Gobiidae. Trong phân họ Gobiinae của họ Gobiidae thì Glossogobius là một trong những giống có nhiều loài nhất. 

Ở Việt Nam, giống Glossogobius được ghi nhận có 5 loài, trong đó có loài Glossogobius Sparsipapillus và Glossogobius Aureus (cũng do TS. Akihito và TS. Katsusuke Meguro tìm ra và công bố vào năm 1975). Loài cá bống cát trắng có vùng phân bố rộng ở ĐBSCL, từ vùng cửa sông ven biển đến vùng nước ngọt.

Với mong muốn đóng góp rộng rãi cho công tác nghiên cứu khoa học ở Việt Nam, năm 2009, Nhật hoàng Akihito đã ủy thác cho Hoàng Thái tử Naruhito và Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam Sakaba Mitsuo trao tặng Trường ĐH Khoa học tự nhiên (thuộc ĐH Quốc gia Hà nội), Trường ĐH Khoa học tự nhiên TP HCM và Trường ĐH Cần Thơ công trình nghiên cứu phát hiện loài cá bống cát trắng. Trong đó, hai đơn vị trên được trao tiêu bản cá, còn Trường ĐH Cần Thơ được trao tặng luận văn khoa học.

Trong thư ngỏ về luận văn nghiên cứu "Cá bống của Nhật hoàng", Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam Sakaba Mitsuo nêu: "Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam xin trân trọng trao tặng bản luận văn khoa học này tới Trường ĐH Cần Thơ nhằm đóng góp hữu ích cho công tác nghiên cứu, theo đúng ý nguyện của Nhật hoàng". 

Việt Nam - Nhật Bản thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 21-9-1973. Ở miền Nam Việt Nam, trước năm 1975, Chính phủ Nhật Bản thông qua JICA cũng đã có 4 dự án rất sớm về hợp tác kỹ thuật và viện trợ không hoàn lại. Trong đó, có 1 dự án được thực hiện tại Viện ĐH Cần Thơ là dự án hợp tác kỹ thuật và viện trợ không hoàn lại cho Khoa Nông nghiệp (1969-1975).

Ngoài ra, tháng 4-1970, Quốc hội Nhật Bản thông qua chương trình JICA (Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản) viện trợ cho miền Nam Việt Nam để phát triển Trường CĐ Nông nghiệp. Từ những ngày đầu tiên, chính phủ Nhật Bản đã cử hai giáo sư gồm: GS Nobuyuki Kawamoto (trưởng đoàn chuyên về thủy sản) và GS Yasuo Ohta (chuyên về giống cây trồng) đến làm việc tại Viện ĐH Cần Thơ nhiệm kỳ là hai năm.

Ngay khi vừa đến, hai chuyên gia đã nắm tình hình, soạn thảo kế hoạch lập danh sách các máy móc trang bị các phòng thí nghiệm, thiết lập nông trại ở khu II. Ngày 6-3-1972, Trường CĐ Nông nghiệp làm lễ tốt nghiệp khóa đầu tiên và các năm tiếp theo cho đến năm 1974.

Từ "món quà" do Nhật hoàng Akihito trao tặng gợi mở vấn đề nghiên cứu về khả năng sản xuất cá bống thương phẩm ở ĐBSCL. Mới đây, nghiên cứu sinh Phan Hoàng Giẻo (Trường ĐH Cần Thơ), vừa công bố luận án tiến sĩ "Nghiên cứu đặc điểm di truyền, sinh học và sinh thái học của cá bống Glossogobius Sparsipapillus và Glossogobius Aureus phân bố một số tỉnh ĐBSCL". Luận án này cũng đã tham khảo luận văn khoa học về loài cá bống cát trắng của Nhật hoàng Akihito và TS Katsusuke Meguro.

Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bến Tre cũng đã có đề tài nghiên cứu về sinh sản nhân tạo, nuôi thử nghiệm thương phẩm và xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm cá bống cát (loài Glossogobius Aureus). Qua đánh giá thì mô hình nuôi thử nghiệm thương phẩm cá bống cát trong ao bước đầu mang lại hiệu quả kinh tế. Đơn vị thực hiện đề tài đề nghị cần thêm các nghiên cứu hoàn thiện quy trình kỹ thuật sản xuất giống và nuôi thương phẩm cá bống cát để phục vụ phát triển nghề nuôi cá bống cát trên địa bàn tỉnh.