Theo thống kê của chương trình Tiêm chủng mở rộng quốc gia (thuộc Bộ Y tế), đến năm 2008, số ca mắc sởi đã giảm 368 lần so với năm 1984. Tuy nhiên, từ cuối năm 2008, trên cả nước đã ghi nhận một số vụ sởi với quy mô lớn.

Sự xuất hiện dịch sởi này cho thấy miễn dịch quần thể chưa đủ lớn để bảo vệ cộng đồng phòng chống bệnh sởi. Với sự hỗ trợ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF), Việt Nam đã tổ chức Chiến dịch tiêm bổ sung vắc-xin sởi từ giữa tháng 9 đến hết tháng 11-2010, tập trung vào nhóm tuổi có nguy cơ cao nhằm giảm thiểu tác hại trong cộng đồng.

Khoảng 7,5 triệu trẻ em trên cả nước từ 1-5 tuổi đã được tiêm phòng vắc-xin sởi. Khi đó, Việt Nam phấn đấu đến năm 2012 sẽ loại trừ bệnh sởi.

Chỉ 5 năm sau đó – năm 2014, dịch sởi bao phủ gần khắp cả nước với 61/63 tỉnh, thành. Đợt dịch này được đánh giá là diễn biến bất thường với số ca mắc gần 8.800 người và số ca tử vong cao.

Tháng 6-2014, báo cáo số bệnh nhân tử vong vì dịch sởi đến các đại biểu Quốc hội, bà Nguyễn Thị Kim Tiến (khi đó là Bộ trưởng Y tế) cho biết:

Qua quá trình điều trị, các bác sĩ đã phát hiện nhiều ca sởi diễn biến lạ. Có trẻ mắc sởi sáng nhập viện vẫn chơi đùa nhưng chiều đã thở gấp, tối phải thở máy. Có bé rút được máy thở sau 10 ngày nhưng không ngờ lại tử vong sau đó. 

Từng điều trị hàng trăm ca bệnh sởi trong năm 2014, một bác sĩ kể lại: "Điều rất lạ là virus sởi tấn công thẳng vào phổi, gây viêm phổi, suy hô hấp; trong khi thông thường phải sau khi sởi phát ban, trẻ mới bị các biến chứng viêm phổi. Cả 4 ca mắc sởi với bệnh trạng tương tự như vậy đều tử vong trong vòng 3-4 ngày đầu của bệnh".

Chứng kiến đợt dịch sởi "tàn khốc" kéo dài nhiều tháng trời, không ít người làm công tác chuyên môn đã phải thốt lên đầy xót xa: "Hàng chục năm trong nghề, tôi chưa từng thấy dịch sởi nặng nề như năm nay!". Không chỉ các chuyên gia của Việt Nam mà chuyên gia WHO đánh giá "dịch sởi ở Việt Nam khá nghiêm trọng".

Cuối tháng 4-2014, Thủ tướng Chính phủ đã triệu tập cuộc họp khẩn với Bộ Y tế yêu cầu ngành y tế và các địa phương dập tắt dịch sởi. 

Giữa tháng 5-2014, Chiến dịch tiêm ngừa vắc-xin sởi tiếp tục được triển khai cho nhóm trẻ từ 2-10 tuổi ở 11 tỉnh, thành nguy cơ cao. Khi đó, ngành y tế đã tổ chức trực 24/24 giờ tại tất cả đơn vị y tế dự phòng và các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh trong dịp nghỉ lễ; đồng thời tiếp tục triển khai tiêm vét vắc-xin sởi tại tất cả tỉnh, thành phố.

Tháng 6-2014, dịch sởi được khống chế, số ca mắc giảm mạnh. 

Nhắc lại đợt dịch sởi năm 2014, PGS-TS Nguyễn Tiến Dũng (khi đó là Trưởng Khoa Nhi, Bệnh viện Bạch Mai) cho hay đợt dịch sởi năm 2014 gặp nhiều ở trẻ dưới 1 tuổi và nhiều khác biệt. Bệnh nhi bị biến chứng phổi ngay từ giai đoạn mọc ban, do virus sởi tấn công thẳng vào phổi trẻ. Chính vì diễn biến bất thường của sởi nên phần lớn các ca bị viêm phổi do sởi đều phải chỉ định nhập viện điều trị, dù quá tải vẫn phải nhận vì không dám chỉ định điều trị ngoại trú.

Báo cáo của Bộ Y tế cho thấy năm 2014, cả nước ghi nhận gần 6.000 trường hợp mắc sởi xác định trong tổng số hơn 36.400 trường hợp sốt phát ban nghi sởi. Đã có 147 trường hợp tử vong liên quan đến sởi. 

GS-TS Nguyễn Văn Kính (khi đó là Giám đốc Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Trung ương) cho biết đây là đợt dịch sởi diễn biến phức tạp nhất trong vòng 40 năm qua.

Sởi là bệnh gây suy giảm miễn dịch cấp tính nên khi mắc bệnh, người bệnh dễ bị đồng nhiễm hoặc bội nhiễm các vi sinh vật khác, nhất là bị nhiễm khuẩn bệnh viện. Thời điểm đó, các xét nghiệm cho thấy chủng virus gây sởi nước ta vẫn là chủng cũ. Tuy nhiên, bệnh sởi năm 2014 xảy ra nhiều ở trẻ dưới 9 tháng, chưa đến tuổi tiêm chủng hoặc mẹ chưa có miễn dịch với sởi nên không có kháng thể truyền cho con, đồng thời cũng xảy ra cả ở người lớn chưa có miễn dịch chống sởi. 

Năm đó, Hội đồng chuyên môn của Bộ Y tế đã thống nhất bổ sung việc sử dụng gamma globulin trong điều trị bệnh sởi nhằm tăng miễn dịch, tăng sức đề kháng của cơ thể, giúp giảm các biến chứng và giảm tỉ lệ tử vong…

Tháng 10-2018, số ca bệnh sởi bắt đầu gia tăng.

Tại một số nơi vùng sâu, vùng xa và những đô thị có số trẻ di biến động lớn, có nhiều trẻ còn chưa được tiêm vắc-xin sởi đầy đủ như TP HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Hà Nội, Quảng Ninh... liên tục ghi nhận các trường hợp mắc và các ổ dịch sởi tại cộng đồng.

Theo Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế, so với năm 2017, số mắc sởi trên cả nước tăng 10,2 lần vào năm 2018 (tính từ đầu năm đến cùng kỳ tháng 10). Bài học từ dịch sởi năm 2014 khiến nhiều trẻ tử vong được xác định nguyên nhân là do trẻ bị lây nhiễm chéo từ bệnh viện, khiến trẻ mắc bệnh có sức đề kháng kém, dễ lây bệnh khác đồng thời. Do đó, Bộ Y tế liên tục cảnh báo các cơ sở y tế cẩn trọng, làm đủ các biện pháp phòng chống nguy cơ lây nhiễm chéo.

Đợt dịch sởi năm 2019 rất bất thường vì dù thời tiết đã giữa mùa hè, không phải mùa chính của dịch sởi (thông thường dịch sởi bùng phát cao điểm vào mùa đông xuân) nhưng số người mắc sởi vẫn ở mức cao. Hơn 30% những trường hợp mắc sởi (36%) nằm trong nhóm trẻ từ 1-4 tuổi. Nguyên nhân chính do các bậc cha mẹ đã do dự trì hoãn việc tiêm vắc-xin cho con.

Đầu năm 2019, bệnh sởi ở Hà Nội "tăng tốc", bệnh nhân mắc sởi tăng cao, xuất hiện ở 20 quận, huyện.

Tương tự, tại TP HCM, từ đầu năm 2018-2019, TP đã ghi nhận gần 2.000 ca sởi. Có những tuần TP ghi nhận khoảng 300-400 ca mắc sởi. Số ca bệnh chủ yếu là trẻ dưới 10 tuổi nhưng số ca bệnh là người lớn cũng tăng nhanh vào thời điểm đó. 

Theo các chuyên gia, vấn đề đáng lo ngại nhất là tỉ lệ tiêm bổ sung vắc-xin sởi tại TP HCM rất thấp, chỉ đạt 76% và nguy cơ lây nhiễm chéo tại các cơ sở điều trị. Trong khi đó, số ca mắc sởi ngay từ đầu năm 2019 đã cao gấp 2 lần so với cả năm 2018.

Riêng tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới, một trong những bệnh viện tiếp nhận nhiều ca mắc sởi tại TP HCM nhất, trong năm 2018 đã tiếp nhận hơn 1.000 ca khám ngoại trú bệnh sởi, nhập viện nội trú 645 trường hợp. Đáng lưu ý, có những ca người lớn mắc sởi trên bệnh nền khiến tình trạng bệnh nặng hơn. Thậm chí là có nhiều phụ nữ mang thai mắc sởi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thai nhi.

Trong số các ca điều trị tại bệnh viện này, 66% bệnh nhân ngụ tại TP HCM, còn lại chủ yếu là Đồng Nai, Bình Dương, Long An… Số ca biến chứng phải thở máy chiếm 27% các bệnh nhân được điều trị nội trú. Tại TP HCM, khoảng 95% (không tính trẻ dưới 9 tháng tuổi) chưa tiêm chủng hoặc không rõ tiền sử tiêm chủng.

Lỗ hổng tiêm chủng tại TP HCM nói riêng và các tỉnh miền Đông Nam Bộ nói chung đã khiến dịch sởi diễn biến bất thường. Bộ Y tế đã đề nghị TP HCM khẩn cấp tuyên truyền, vận động người dân tiêm ngừa vắc-xin sởi nhằm tránh lặp lại kịch bản sởi bùng phát thành dịch như năm 2014.

Cùng thời điểm đó, Bộ Y tế lại tăng tốc chiến dịch tiêm vắc-xin sởi với 2 đợt. Tất cả trẻ từ 1-5 tuổi tại vùng nguy cơ cao được tiêm 1 mũi vắc-xin không kể tiền sử được tiêm chủng vắc-xin phòng bệnh sởi hoặc vắc-xin phòng bệnh rubella trước đó. Gần 4,3 triệu trẻ được tiêm trong chiến dịch này.

PGS-TS Đỗ Duy Cường - Trưởng Khoa Truyền nhiễm, Bệnh viện Bạch Mai - nhớ lại: "Có thời điểm chỉ vào 1 tháng, chúng tôi đã tiếp nhận tới 50 ca mắc sởi. Điều đáng lưu ý, bệnh nhân sởi gặp chủ yếu ở phụ nữ từ 25-40 tuổi. Khi được hỏi, hầu hết bệnh nhân không nhớ đã tiêm vắc-xin phòng bệnh chưa. Không ít trường hợp chẩn đoán nhầm, nhiều bệnh nhân được chuyển đến từ các khoa khác như dị ứng hoặc nhầm với sốt do virus, rubella".

Đánh giá về tính chất của đợt dịch sởi này, GS-TS Nguyễn Văn Kính (khi đó là Giám đốc Bệnh viện Nhiệt đới Trung ương) cho biết mức độ lây lan của bệnh rất nhanh, nhiều trường hợp có biến chứng nặng gây nguy hiểm đến tính mạng. Trong đó, biến chứng phổ biến nhất là viêm phổi, viêm phế quản gây ngừng thở, tắc thở, bị bội nhiễm và viêm não.

Các chuyên gia cảnh báo năm 2024 là năm dịch sởi có nguy cơ bùng phát theo chu kỳ 4-5 năm/lần. Theo Bộ Y tế, từ đầu năm đến nay, số ca mắc bệnh sởi tăng hơn 8 lần so với cùng kỳ năm 2023 và có xu hướng gia tăng tại một số địa phương.

Đáng chú ý, ngày 27-8, UBND TP HCM chính thức công bố dịch sởi, bệnh truyền nhiễm nhóm B trên toàn TP. 

Trước đó, cuối tháng 5-2024, TP HCM ghi nhận ca mắc bệnh sởi đầu tiên trong năm 2024 là trẻ ở lứa tuổi 13-15 tháng tuổi và chưa được tiêm vắc-xin phòng bệnh sởi. Tiến sĩ – bác sĩ Nguyễn Văn Vĩnh Châu, Phó Giám đốc Sở Y tế TP HCM, lý giải các bệnh truyền nhiễm đang tăng cao do "khoảng trống miễn dịch". Từ năm 2021 đến nay, do ảnh hưởng của dịch COVID-19, nhiều trẻ em không được tiêm vắc-xin đầy đủ và đúng lịch nên độ bao phủ vắc-xin thấp.

Với kinh nghiệm hàng chục năm làm công tác phòng chống dịch và nhiều lần chỉ đạo chống dịch sởi, PGS-TS Trần Đắc Phu - nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng, cố vấn cao cấp Trung tâm Đáp ứng khẩn cấp sự kiện y tế công cộng Việt Nam (Bộ Y tế) - cho biết dịch sởi có nguy cơ bùng phát theo chu kỳ mỗi 5 năm, hiện nay đã đúng vào chu kỳ dịch này. Việc tỉ lệ tiêm chủng giảm có thể khiến cho số người có nguy cơ mắc bệnh tích lũy rất lớn, dẫn đến khả năng cao bùng phát dịch trong năm nay. 

Ông Phu phân tích:

PGS-TS Trần Đắc Phu nhận định qua giám sát cho thấy số người mắc sởi gia tăng tại nhiều địa phương có nguyên nhân từ việc không tiêm phòng đầy đủ vắc-xin ngừa sởi. Tại một số đô thị lớn, số ca mắc sởi tăng cao còn do tỉ lệ dân di cư từ các địa phương khác tới tăng nên rất khó kiểm soát và quản lý về việc tiêm chủng cho trẻ nhỏ trong độ tuổi tiêm chủng.