Nhìn rộng hơn về chữ 'tri ân'

Sáng 12-10, tại công viên văn hóa Lê Thị Riêng, những bước chân của lực lượng làm nhiệm vụ chậm rãi, trang nghiêm trong buổi tổng duyệt lễ truy điệu và an táng 731 hài cốt liệt sĩ. Giữa không gian ấy, giai điệu "Linh thiêng Việt Nam" vang lên, khiến cuộc chuẩn bị cho một nghi lễ trở thành lời nhắc sâu xa về những mất mát chưa bao giờ khép lại.

Ngày 14-10, các hài cốt được tìm kiếm, quy tập tại công viên sẽ được đưa về Nghĩa trang liệt sĩ TP.HCM. Thành phố mời người dân đứng dọc tuyến đường khoảng 26km, cầm nhành hoa trắng tiễn đưa. Một nhành hoa nhỏ nhưng chứa đựng điều lớn lao: lòng biết ơn của những người đang được sống trong hòa bình đối với những người đã không thể trở về sau chiến tranh.

Hòa bình chúng ta đang hưởng không tự nhiên mà có

Công viên Lê Thị Riêng hôm nay có cây xanh, lối đi, tiếng trẻ nhỏ và nhịp sinh hoạt của đô thị. Ít ai nghĩ rằng dưới những lớp đất của một không gian công cộng quen thuộc vẫn còn những người lính nằm lại. Sau hơn 3 tháng tìm kiếm, từ ngày 23-6 đến đầu tháng 10, lực lượng chức năng đã quy tập 731 hài cốt. Mỗi lần đất được mở ra là thêm một lần lịch sử hiện diện, không phải trên trang sách mà ngay dưới bước chân người đang sống.

Con số 731 khiến chúng ta lặng người. Nhưng đằng sau con số ấy không chỉ là những bộ hài cốt hay những thủ tục xác định danh tính. Đó từng là 731 con người có tuổi trẻ, quê nhà, những người thân yêu và những dự định có thể chưa kịp nói thành lời. Có người ra đi khi còn rất trẻ. Có người đã xa gia đình đến mức những người chờ đợi năm xưa nay cũng không còn nữa.

Một lễ an táng trang trọng không thể trả lại tuổi xuân cho họ nhưng có thể trả lại một phần giá trị của sự tưởng nhớ: những người đã ngã xuống được nâng niu, được gọi bằng hai tiếng liệt sĩ, được cộng đồng nghiêng mình tiễn biệt. Và nếu việc giám định, đối chiếu ADN sau này giúp xác định thêm danh tính, đó sẽ là cơ hội để những gia đình còn chờ đợi nhận được một lời giải đáp sau bao năm.

Có lẽ điều xúc động nhất không nằm ở quy mô nghi lễ mà ở khoảng cách giữa hai thời đại. Một bên là những người nằm xuống giữa khói lửa, bên kia là thành phố hôm nay với đường sá, trường học, bệnh viện, những khu phố sáng đèn. Đoàn xe đi qua đô thị hiện đại cũng là lúc quá khứ đi ngang hiện tại, nhắc rằng nền hòa bình chúng ta đang được hưởng không tự nhiên mà có.

Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai trên phạm vi cả nước, với những mục tiêu cụ thể về tìm kiếm, lấy mẫu và giám định ADN. Đó không chỉ là cuộc chạy đua với thời gian về mặt tổ chức. Đó còn là cuộc chạy đua với ký ức, bởi nhân chứng ngày càng cao tuổi, dấu tích chiến trường dần biến đổi và nhiều gia đình không còn đủ thời gian để chờ đợi.

Chiến dịch đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt; lấy mẫu khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định thông tin và giám định ADN khoảng 18.000 mẫu trong giai đoạn trọng tâm. Đằng sau những chỉ tiêu ấy là một công việc đòi hỏi sự bền bỉ của quân đội, chính quyền, cơ quan chuyên môn, nhà khoa học và cả những người dân gìn giữ thông tin về nơi chôn cất liệt sĩ qua nhiều thế hệ.

Mỗi tấm bản đồ cũ, mỗi lời kể của nhân chứng, mỗi di vật được tìm thấy đều có thể mở ra một manh mối. Công nghệ giám định ADN giúp nối những khoảng cách tưởng chừng không thể nối. Nhưng công nghệ chỉ phát huy ý nghĩa khi đi cùng trách nhiệm công vụ, sự chính xác, minh bạch và thái độ trân trọng từng hài cốt. Không thể để sự vội vàng vì thành tích làm lu mờ điều cốt lõi: trả lại danh tính và sự thật lịch sử cho từng con người, trong khả năng tốt nhất của chúng ta.

Sống xứng đáng với hòa bình

Từ đây, cũng cần nhìn rộng hơn về chữ "tri ân". Tri ân không chỉ là dâng hương trong một ngày lễ, treo một tấm băng rôn hay đọc một diễn văn xúc động. Tri ân còn là tiếp tục chăm sóc thân nhân liệt sĩ, người có công; là giải quyết tận tình những hồ sơ còn dang dở; là lắng nghe những người mẹ, người vợ, người con đã sống nhiều thập kỷ với một khoảng trống không tên…

Có những gia đình không đòi hỏi điều gì quá lớn, họ chỉ mong biết người thân mình đã nằm lại ở đâu. Có những ngôi mộ chưa có tên, có những tấm ảnh đã bạc màu, có những câu chuyện truyền qua nhiều đời mà vẫn thiếu một chứng cứ cuối cùng. Bởi vậy, một chiến dịch tìm kiếm chỉ thực sự mang ý nghĩa nhân văn khi mỗi kết quả được đặt trong mối quan hệ với con người và gia đình cụ thể.

Nhưng trách nhiệm với những người đã khuất không dừng lại ở công tác hậu chiến. Cha ông đã góp phần kiến tạo nền độc lập bằng lòng yêu nước, bằng sức lao động, trí tuệ và cả máu xương. Phần việc của thế hệ hôm nay là kiến tạo một đất nước đáng sống trên nền hòa bình ấy: một xã hội thượng tôn pháp luật, một nền giáo dục tử tế, những bệnh viện không bỏ lại người yếu thế, những đô thị phát triển nhưng không đánh mất ký ức và tình người.

Hòa bình không chỉ là không còn tiếng súng. Hòa bình phải được cảm nhận trong sự an toàn của trẻ em đến trường, trong cơ hội mưu sinh của người lao động, trong khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe của người nghèo, trong môi trường sống lành mạnh và trong niềm tin rằng mỗi người được đối xử công bằng. Nếu chiến tranh từng đòi hỏi sự dũng cảm để bảo vệ Tổ quốc, thì thời bình cũng cần lòng dũng cảm để bảo vệ lẽ phải, chống thờ ơ, lãng phí, vô cảm và những điều làm tổn hại lợi ích chung.

Thế hệ trẻ hôm nay có thể không hình dung hết những đêm bom đạn, những cuộc chia ly không hẹn ngày về. Điều đó không đáng trách. Điều đáng lo là khi hòa bình trở nên quá quen thuộc, người ta quên mất cái giá của nó. Giáo dục lịch sử vì thế không nên chỉ dừng ở mốc thời gian và những con số. Hãy để người trẻ gặp lịch sử qua câu chuyện của một gia đình, một di vật, một cuộc tìm kiếm kéo dài hàng chục năm, hay một nhành hoa trắng bên đường.

Ngày 14-10, khi đoàn xe chở hài cốt liệt sĩ đi qua thành phố, người dân có thể dừng lại vài phút để tiễn đưa. Một cái cúi đầu, một nhành hoa trắng, một khoảnh khắc im lặng cũng đủ nói lên lòng thành kính. Nhưng sau khoảnh khắc ấy, chúng ta còn phải trở về với công việc thường ngày và sống cho ra ý nghĩa của sự biết ơn.

Những người nằm xuống không thể nhìn thấy thành phố hôm nay bằng đôi mắt của mình. Chúng ta đang nhìn thay họ. Và bởi thế, từng việc tốt, từng quyết định có trách nhiệm, từng nỗ lực xây dựng cộng đồng tử tế đều là một cách tiếp tục công trình mà cha ông đã khởi dựng. Hãy để cuộc trở về của 731 liệt sĩ không chỉ là một ngày xúc động, mà trở thành lời nhắc dài lâu: sống xứng đáng với hòa bình là hình thức tri ân bền bỉ và sâu sắc nhất.

Đưa hài cốt liệt sĩ công viên Lê Thị Riêng về nơi an táng, người dân có thể tiễn các anh trên tuyến đường nào?

Ngày 14-10, hài cốt 731 liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng sẽ được di quách về Nghĩa trang liệt sĩ TP.HCM an táng. Người dân có thể đứng hai bên đường tiễn đưa các anh.