Bộ Chính trị vừa đặt ra yêu cầu quyết liệt trong sắp xếp và giao rõ chỉ tiêu giảm đầu mối các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học đến tháng 4-2027. Diện mạo của toàn bộ hệ thống giáo dục Việt Nam sẽ thay đổi ra sao? Tuổi Trẻ đã có cuộc phỏng vấn riêng với Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo - PGS.TS Hoàng Minh Sơn.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết: "Sắp xếp các cơ sở giáo dục là một trong những nhiệm vụ khó nhất của ngành giáo dục trong giai đoạn hiện nay. Mục tiêu không chỉ là giảm đầu mối mà quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống giáo dục tinh gọn hơn, mạnh hơn và chất lượng hơn".

* Nhiệm vụ sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học theo định hướng của Trung ương, Bộ Chính trị đang được thực hiện như thế nào, thưa Bộ trưởng?

- Thực hiện Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, giáo dục đại học cần triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm: đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đổi mới chương trình và tuyển sinh, tăng cường nghiên cứu khoa học - đổi mới sáng tạo, hiện đại hóa cơ sở vật chất và kiện toàn đội ngũ lãnh đạo các trường.

Sắp xếp, hợp nhất, giải thể và thu gọn đầu mối các cơ sở giáo dục đại học không phải vấn đề mới. Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học và sư phạm thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 cùng các chủ trương về sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập đã xác định rõ yêu cầu tái cấu trúc hệ thống, sáp nhập hoặc giải thể các cơ sở không đạt chuẩn, hoạt động kém hiệu quả.

Một cơ sở giáo dục đại học quy mô quá nhỏ thường khó phát huy hiệu quả, trừ một số lĩnh vực đặc thù như nghệ thuật. Trong xu thế phát triển hiện nay, mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực thường có lợi thế hơn nhờ khả năng chia sẻ nguồn lực, thúc đẩy nghiên cứu liên ngành và nâng cao hiệu quả đầu tư.

Chuẩn cơ sở giáo dục đại học gồm 28 chỉ số về chất lượng, hiệu quả tuyển sinh, đào tạo và tài chính bền vững. Đây là một trong những căn cứ quan trọng để đánh giá, quy hoạch và xây dựng phương án sắp xếp. Quan điểm nhất quán là không để tồn tại những cơ sở giáo dục đại học yếu kém.

Nếu hệ thống được tổ chức dàn trải, nguồn lực bị phân tán thì rất khó tạo ra những trung tâm đào tạo và nghiên cứu đủ mạnh.

* Đâu là tiêu chí quan trọng nhất khi lựa chọn phương án sắp xếp, sáp nhập các trường đại học, thưa ông?

- Mỗi trường có sứ mạng, chiến lược, truyền thống, văn hóa, giá trị cốt lõi và định hướng phát triển riêng. Vì vậy, không thể áp dụng công thức chung cho mọi trường. Mỗi phương án phải được đánh giá toàn diện về chất lượng, hiệu quả, năng lực phát triển và khả năng bổ trợ sau sắp xếp.

Việc sắp xếp cần căn cứ vào sứ mạng, chiến lược, văn hóa tổ chức và khả năng bổ trợ giữa các cơ sở đào tạo.

Hợp nhất các trường cùng lĩnh vực có lợi thế về chuyên môn và văn hóa. Hợp nhất các trường khác lĩnh vực có thể hình thành đại học đa ngành, đa lĩnh vực nhưng đòi hỏi chuẩn bị kỹ về quản trị và chiến lược phát triển. 

Đối với các trường trên cùng địa bàn, việc sắp xếp còn giúp sử dụng hiệu quả hơn cơ sở vật chất, đội ngũ và nguồn lực đầu tư.

Việc sắp xếp trường lớn với trường nhỏ, trường mạnh với trường yếu hay các trường có nội lực tương đương đều có thể đặt ra. Tuy nhiên, tiêu chí cuối cùng là cơ sở mới phải mạnh hơn, quản trị tốt hơn, chất lượng đào tạo và nghiên cứu cao hơn, quyền lợi của người học và đội ngũ được bảo đảm. Tuyệt đối không lắp ghép cơ học chỉ để đạt chỉ tiêu giảm đầu mối.

Sắp xếp không phải để giảm số lượng trường mà để tạo ra nhiều trường mạnh hơn. Khi các cơ sở có khả năng bổ trợ cho nhau được hợp nhất, hệ thống sẽ sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực đầu tư, nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học và năng lực cạnh tranh.

* Mục tiêu đã rõ, nhưng làm thế nào để đạt được mục tiêu đó, để đại học thực sự trở thành những trung tâm tri thức của xã hội?

- Sắp xếp tổ chức mới chỉ là bước đầu. Sau đó, từng cơ sở phải xác định rõ sứ mạng, chiến lược phát triển, mô hình quản trị và lĩnh vực ưu tiên, đồng thời tái cấu trúc đội ngũ, chương trình đào tạo, hoạt động nghiên cứu và hệ thống bảo đảm chất lượng.

Nhà nước sẽ phân bổ nguồn lực theo sứ mạng, chất lượng, hiệu quả và tập trung đầu tư cho các cơ sở có khả năng thực hiện nhiệm vụ chiến lược quốc gia, đào tạo nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. 

Cùng với đó, các trường phải tăng cường tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình, liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và địa phương.

Đại học chỉ thực sự là trung tâm tri thức khi vừa tạo ra tri thức mới, vừa đào tạo nhân lực chất lượng cao và đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của đất nước.

* Bộ trưởng đánh giá tương quan giữa các trường đại học công lập và trường đại học tư thục sẽ như thế nào sau quá trình sắp xếp?

- Việc sắp xếp trước hết tập trung vào mạng lưới các cơ sở công lập, nơi Nhà nước trực tiếp tổ chức, quản lý và đầu tư. 

Tuy nhiên, mục tiêu phát triển hệ thống không phải là thu hẹp khu vực công lập hay tạo lợi thế hành chính cho một khu vực nào, mà là hình thành một hệ sinh thái giáo dục đại học đa dạng, cạnh tranh lành mạnh và cùng nâng cao chất lượng.

Các trường công lập cần tập trung thực hiện sứ mạng công, nhiệm vụ chiến lược và những lĩnh vực Nhà nước cần ưu tiên. Các trường tư thục có vai trò quan trọng trong huy động nguồn lực xã hội, mở rộng cơ hội học tập và phát triển các mô hình đào tạo linh hoạt. Cả hai khu vực đều phải tuân thủ chuẩn chất lượng, minh bạch và trách nhiệm giải trình như nhau.

* Việc đưa các trường đại học đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc các địa phương quản lý có tác động thế nào trong việc phát triển của các trường tới đây, thưa Bộ trưởng?

- Theo định hướng của Bộ Chính trị, sẽ giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học. Các cơ sở giáo dục đại học đa ngành, đa lĩnh vực sẽ chuyển về Bộ Giáo dục và Đào tạo hoặc địa phương quản lý. Dự kiến việc sắp xếp hoàn thành trước ngày 1-4-2027.

Hiện cả nước có khoảng 170 cơ sở giáo dục đại học công lập, song chỉ có khoảng 108 đầu mối (các đại học quốc gia, đại học vùng có nhiều trường đại học thành viên nhưng mỗi đại học quốc gia, đại học vùng chỉ được tính là một đầu mối - PV). Trong đó, 26 trường trực thuộc địa phương, hơn 40 trường trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, còn lại trực thuộc nhiều bộ, ngành. 

Sau sắp xếp, dự kiến còn khoảng hơn 80 đầu mối đại học, trường đại học, học viện.

Nghị quyết 71 và Luật Giáo dục đại học yêu cầu phân bổ ngân sách nhà nước cho các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp theo sứ mạng, chất lượng, hiệu quả và cơ chế thống nhất. Khi các trường trực thuộc nhiều bộ khác nhau, việc xác định sứ mạng và phân bổ ngân sách theo các tiêu chí này sẽ gặp khó khăn.

Theo định hướng, các trường trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ thực hiện các nhiệm vụ do Trung ương, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phục vụ các nhiệm vụ chiến lược quốc gia, phát triển vùng.

Các trường trực thuộc địa phương sẽ thực hiện sứ mạng do địa phương giao, gắn với phát triển nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của địa phương và vùng.

Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ đánh giá toàn diện chất lượng và hiệu quả hoạt động của các trường để xây dựng phương án sắp xếp tối ưu.

* Hệ thống giáo dục nghề nghiệp sẽ được điều chỉnh như thế nào trong cuộc sắp xếp này để nâng cao vai trò của các trường cao đẳng?

- Chủ trương chung là phân cấp mạnh việc quản lý các cơ sở giáo dục nghề nghiệp về địa phương, trừ một số trường có tính chất đặc thù. Mục tiêu không chỉ giảm đầu mối (tối thiểu 30%) mà còn tổ chức lại mạng lưới theo hướng tinh gọn, hiệu quả, gắn chặt với nhu cầu nhân lực của từng địa phương và vùng. 

Đến nay, việc sắp xếp đã đạt kết quả bước đầu, thời gian tới sẽ tiếp tục hoàn thành theo lộ trình đã đề ra.

Việc chuyển các trường cao đẳng, trung cấp về địa phương quản lý là phù hợp bởi phần lớn hoạt động đào tạo nghề phục vụ trực tiếp thị trường lao động tại chỗ. Mô hình hiệu quả là cơ sở đào tạo phối hợp với doanh nghiệp, tổ chức đào tạo theo nhu cầu tuyển dụng, tăng thời lượng thực hành, thực tập và tạo cơ hội để người học có việc làm ngay tại địa phương.

Việc sắp xếp sẽ tiến tới không còn trường trung cấp, trừ trường trung cấp công an, quân đội. Các trường cao đẳng sẽ đào tạo thêm trình độ trung cấp và tiến tới đào tạo trung học nghề, qua đó nâng cao vai trò của trường cao đẳng.

* Cùng với việc sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp, hiện nay các địa phương trên cả nước cũng đang khẩn trương sắp xếp các trường mầm non, phổ thông. Việc triển khai đồng loạt này sẽ được thực hiện thế nào để không làm xáo trộn hệ thống?

- Thay đổi không bao giờ dễ, nhưng nếu được chuẩn bị kỹ lưỡng, tổ chức khoa học và đặt quyền lợi người học lên hàng đầu thì sắp xếp sẽ tạo động lực đổi mới cho hệ thống giáo dục.

Đối với giáo dục mầm non và phổ thông, không đơn thuần là giảm đầu mối mà là nâng cao hiệu quả quản trị, sử dụng tốt hơn cơ sở vật chất và đội ngũ, đồng thời bảo đảm chất lượng giáo dục. Việc sắp xếp phải tuân thủ nguyên tắc chuyên môn, phù hợp đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi và điều kiện địa lý, dân cư; không thực hiện cơ học; không có một mô hình chung áp dụng cho tất cả các địa phương. 

Mỗi địa phương cần lựa chọn phương án phù hợp với điều kiện địa lý, quy mô dân số, mạng lưới dân cư và khả năng tiếp cận giáo dục của người học.

Có thể tổ chức mô hình một trường có nhiều điểm trường hoặc phân hiệu, với bộ máy quản lý thống nhất và cán bộ phụ trách từng điểm. Cách làm này giúp giảm khâu trung gian, tăng khả năng điều phối giáo viên, sử dụng cơ sở vật chất và tổ chức chuyên môn đồng bộ hơn.

Đội ngũ cán bộ không tiếp tục làm quản lý sau sắp xếp nếu đáp ứng yêu cầu chuyên môn có thể được bố trí trở lại giảng dạy hoặc đảm nhận nhiệm vụ phù hợp. Giáo viên cũng có thể được điều phối giữa các điểm trường, phân hiệu để khắc phục tình trạng thừa, thiếu cục bộ.

Nguyên tắc quan trọng nhất là không làm tăng khoảng cách đi học, không gây khó khăn cho học sinh, nhất là ở miền núi, biên giới, hải đảo và vùng khó khăn; không làm suy giảm chất lượng giáo dục; bảo đảm quyền lợi, vị trí việc làm phù hợp của đội ngũ. 

Học sinh về cơ bản vẫn được học tại địa điểm thuận lợi, còn bộ máy quản trị được tổ chức tinh gọn và hiệu quả hơn (theo định hướng, tùy điều kiện từng địa phương sẽ giảm từ khoảng 30-50% đầu mối).

Sắp xếp trường học là thay đổi về tổ chức, nhưng mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng giáo dục. Mọi phương án chỉ thực sự thành công khi người học được hưởng lợi nhiều hơn, đội ngũ được phát huy tốt hơn và hệ thống giáo dục phát triển hiệu quả, bền vững hơn.