Theo sách "Hùng Vương và Lễ Hội Đền Hùng" của NXB Hội nhà văn, ĐH Lạc Hồng thì Giỗ tổ Hùng Vương được ghi nhận như sau:
Giỗ tổ Hùng Vương hay còn gọi là lễ hội Đền Hùng, đây là dịp lễ nhằm tưởng nhớ và bày tỏ lòng biết ơn của con cháu Đại Việt trước công lao dựng nước của các vua Hùng.
Hàng năm, cứ vào ngày mùng 10-3 âm lịch là mọi người lại nô nức kéo nhau về Đền Hùng để dâng lễ, thắp hương, bày tỏ lòng thành kính và tưởng nhớ về cội nguồn dân tộc.
Theo lịch sử ghi lại thì đất nước ta có 18 đời vua Hùng, vậy câu hỏi đặt ra là 10-3 âm lịch hằng năm là ngày giỗ của vị vua Hùng nào?
Truyền thuyết kể lại rằng Kinh Dương Vương lấy Long Nữ sinh ra Lạc Long Quân. Lạc Long Quân sau đó kết duyên cùng Âu Cơ sinh ra Hùng Vương. Như vậy Hùng Vương là cháu đích tôn của Kinh Dương Vương, là niên hiệu được dùng cho hàng chục triều vua tiếp sau đó.
Giỗ tổ vì vậy theo suy luận thì phải là giỗ Tổ Kinh Dương Vương, để tưởng nhớ vị Tổ phụ đã khai sinh ra đất nước.
Cứ đến 10-3 âm lịch hằng năm hàng triệu người lại hướng về Đền Hùng để dâng hương tưởng nhớ các vua Hùng. Ảnh.V.THỊNH
Theo một số tài liệu có ghi ngày giỗ Tổ đã có từ cách đây 2.000 năm. Thời Thục Phán - An Dương Vương, trên núi Nghĩa Lĩnh (Việt Trì, Phú Thọ) đã có cột đá thề với nội dung: “Nguyện có đất trời chứng giám, nước Nam được trường tồn lưu ở miếu Tổ Hùng Vương, xin đời đời trông nom lăng miếu họ Hùng và gìn giữ giang sơn mà Hùng Vương trao lại; nếu thất hẹn, sai thề sẽ bị gió giăng, búa dập”.
Từ đó các đời vua sau này ghi nhớ công ơn của các đời vua Hùng dựng nước và giữ nước, nên cho đến nay việc giỗ Tổ vua Hùng được coi là dịp lễ để tưởng nhớ các đời vua Hùng nói chung.
Tại sao lại chọn ngày 10-3?
Trước đây, người dân không có tục đi lễ vào ngày 10-3, họ thường tự chọn ngày tốt theo bản mệnh của từng người và nô nức đến lễ bái các vua Hùng suốt năm. Thời điểm đông nhất thường rơi vào các tháng xuân - thu chứ không định rõ ngày nào.
Thường khi con cháu ở xa về sẽ làm giỗ trước một ngày chứ không mở hội lớn với quy mô toàn quốc. Do đó, thời gian lễ bái thường kéo dài liên miên, vừa tốn kém tiền của lại không bày tỏ được rõ lòng thành kính, không tập hợp được lòng dân.
Vì vậy, đến năm Khải Định thứ nhất (1917), Tuần phủ Phú Thọ ông Lê Trung Ngọc đã trình bộ Lễ định ngày 10 tháng 3 âm lịch hàng năm làm ngày Quốc lễ.
Sau khi được bộ Lễ đồng ý, từ năm 1918 đến nay, lễ hội được tổ chức định kỳ vào ngày 10-3 để tưởng nhớ công lao của các vị vua Hùng.
