Cải lương – nơi ký ức, đạo lý và vẻ đẹp tâm hồn gặp nhau

Hầu hết những vở cải lương xưa nội dung đề cao lòng yêu nước, ca ngợi những đức tính anh hùng, chung thủy, đả phá cường hào ác bá , phản trắc gian tà.Theo dấu thời gian, những vở cải lương bất hủ vẫn còn đó, những giọng ca vang danh, có người đã đi xa nhưng thanh sắc một thời của họ vẫn sống mãi trong lòng khán giả.

Quỳnh Nga (NSƯT Thanh Nga) và Trần Minh (NSƯT Thanh Sang) trong vở cải lương Bên cầu dệt lụa - Ảnh: T.L

Chất thơ, cái tình, sự nhân văn trong nhiều vở cải lương được những soạn giả tài năng chấp bút với những giọng ca quá đỗi ngọt ngào, ngập tràn cảm xúc của những cây đa, cây đề trong nghề đã chinh phục giới mộ điệu, tất nhiên trong đó có tôi. Những khắc khoải trong tình yêu giữa Quỳnh Nga (NSƯT Thanh Nga) và Trần Minh (NSƯT Thanh Sang) hay tình bạn chân thành giữa Trần Minh và Nhuận Điền (Thanh Tú ) trong vở Bên cầu dệt lụa với những lời thoại, câu ca thấm đẫm tính nhân văn là những cách ứng xử đẹp trong đời sống.

Những đoạn đối đáp giữa ông hội đồng Dư (NSND Diệp Lang) và anh Thừa (NSND Giang Châu) dù mang giọng điệu thật hài hước trong Tiếng hò sông Hậu nhưng thấm đẫm sự bất công mà người nông dân phải chịu đựng để rồi phải đứng lên để đấu tranh.

Bây giờ mỗi lần xem NSND Ngọc Giàu diễn hài, bất chợt tôi nhớ đến vai cô Bảy cán vá trong vở Đời cô Lựu. Nói không quá lời rằng : Nữ nghệ sĩ đã sáng tạo nên một vai phụ tuyệt vời với kiểu đi đứng xí xọn và giọng ca đâm hơi khi tung hứng với anh thợ bạc : “ Lấy chồng thợ bạc như đeo gông vào cần cổ. Gông đeo vào biết gỡ sao ra …”, hay những màn đối đáp trả treo với bà chủ nhà về “ cái tô cà phê’ và gói thuốc Cô-táp …

NSND Diệp Lang, người có rất nhiều vai diễn xuất sắc, để lại nhiều ấn tượng cho khán giả - Ảnh: T.L.

Khi cải lương đi vào đời sống và giáo dục

Những trích đoạn hay từ những vở tuồng cải lương lịch sử luôn mang lại cho tôi những cảm xúc tự hào của một người con đất Việt. Không chỉ thưởng thức mà qua góc nhìn sư phạm, tôi đã vận dụng những đoạn trích hay vào trong những hoạt động giáo dục và góp một phần nhỏ vào việc lan tỏa niềm yêu thích bộ môn nghệ thuật này đến với học sinh.

Đoạn trích trong Tiếng trống Mê Linh lúc hai bà giương cao ngọn cờ khởi nghĩa dù biết được tin Thi Sách đã bị Tô Định bắt giữ là một minh chứng sống động khi giảng về Hai Bà Trưng. Hay một trích đoạn trong vở Nhụy Kiều Tướng Quân để minh họa cho bài học về Bà Triệu. Trích đoạn lúc Lý Thường Kiệt ngâm bài thơ thần bên dòng sông Như Nguyệt trong vở Câu Thơ Yên Ngựa là một minh chứng hùng hồn về chủ quyền dân tộc khi thuyết trình về cuộc kháng chiến chống Tống vào thời Lý.

Không chỉ thưởng thức mà khi tìm hiểu về loại hình nghệ thuật này, tôi lại có được những kiến giải thú vị với những từ ngữ liên quan đến cải lương đã đi vào cuộc sống một cách tự nhiên. Tổ đãi - tức là những người biểu diễn trước khi lên sân khấu tin có ông Tổ nghề, muốn mọi việc hanh thông, không bị rơi vào tình huống nhọ thì mình phải cư xử, ăn ở cho phải đạo và tin vào Tổ nghiệp nếu không sẽ bị Tổ trác!

Câu thơ yên ngựa, vở diễn mang thông điệp ý nghĩa về lòng yêu nước của dân tộc Việt Nam - Ảnh: Ngọc Tuyết

Trong bài vọng cổ cải lương thường có 6 câu, người nào học thuộc được 6 câu đó thì được ví von là hát giỏi nên mới có cụm từ rành 6 câu, ý nói chuyện gì đó mà một người đã biết, đã hiểu rất rõ.

Từ cái thời cải lương phổ biến, nhiều nghệ sĩ được mến mộ và nhắc tên trong sinh hoạt hàng ngày. Như câu nói mút mùa Lệ Thủy với nghĩa bóng là theo đuổi đam mê đến cùng được ví von như sau: Người dân Miền Tây rất mê NSND Lệ Thủy nên mỗi khi cô về diễn rồi chuyển đi nơi khác có nhiều người vì đam mê mà đi theo đoàn hát để được xem Lệ Thủy diễn! Quả thật là một kiến giải theo phong cách cải lương của người dân Nam Bộ.

Giữa những ồn ào của bốn bề cuộc sống, thưởng thức cái hay cái đẹp, lắng đọng lại với những câu vọng cổ, những điệu lý, những câu hò trong một loại hình nghệ thuật mang nét đặc trưng riêng của dân Nam Bộ cũng là một cách sống chậm theo cách ví von của chính mình.

Gần đây, có những tín hiệu vui với loại hình nghệ thuật này khi có những bạn trẻ mạnh dạn làm mới cải lương qua góc nhìn hiện đại nhưng vẫn mang âm hưởng truyền thống. Ở góc độ cá nhân, tôi cho rằng có nhiều điều tưởng như rất mới mẻ thật ra đã từng tồn tại từ lâu. Chỉ đến khi gặp đúng con người và đúng cảm xúc của thời đại hôm nay, chúng mới bỗng nhiên sống dậy và tỏa sáng.

Đó cũng chính là điều những người yêu cải lương như tôi mong mỏi, thế hệ trẻ yêu thích, tiếp nối và cùng gìn giữ loại hình nghệ thuật độc đáo này, để những giá trị đẹp của cha ông không bị mai một.

Lê Tấn Thời