Những ngày công tác lựa chọn sách giáo khoa cho chương trình mới được tiến hành ráo riết để kịp năm học mới, tôi có điều kiện trao đổi với nhiều đồng nghiệp đang dạy ở các trường công lập.

Khi được hỏi về chương trình mới và phương pháp giảng dạy mới, một số đồng nghiệp khẳng định: “Thay sách mới nhưng đảm bảo sẽ dạy theo kiểu cũ mà thôi. Mấu chốt là giáo viên nào cũng muốn học sinh (HS) mình nhớ bài, ráng truyền đạt hết sức cho HS nhớ, còn việc để HS tự tìm tòi kiến thức chỉ “diễn” được trong những tiết dự giờ. Dạy gần chết HS còn không hiểu, thời gian đâu mà phát hiện năng lực?”. 

Chương trình sách giáo khoa mới đặt mục tiêu phát triển năng lực của học sinh - Ảnh: Đại Minh

Nghe phản hồi ấy, tôi cảm thấy thật sự buồn. Chúng ta cố gắng đổi mới chương trình nhưng dường như chưa đổi mới được nhận thức, tư duy của giáo viên - lực lượng quan trọng nhất trong việc thực hiện chương trình mới. Cách nghĩ ấy sẽ tạo một bước lùi, khiến tôi tin khả năng thành công với chương trình mới rất thấp.

Thật ra, câu chuyện phát hiện để phát triển năng lực HS không mới, đã được đề cập cách đây vài… thập niên, bằng một tên gọi khác, “dạy học lấy HS làm trung tâm”. Mục tiêu của phương pháp này là biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục, biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo thông qua việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, rồi từ đó, nhìn thấy năng lực cá nhân của học trò mà bồi dưỡng, phát huy. 

Thế nhưng, qua bao nhiêu năm thực hiện, “trung tâm” của quá trình dạy và học cơ bản vẫn là người thầy. Một minh chứng có thể nhìn thấy rõ là đến kỳ thi, giáo viên cho đề cương rồi soạn từng câu trả lời, in sẵn và phát cho HS, với mong muốn tha thiết rằng, HS chỉ cần học thuộc lòng những phần đã soạn sẵn là được điểm tốt. Vậy thì, năng lực của HS sẽ được phát hiện như thế nào để phát triển? Có chăng, với cách dạy và học như thế, chúng ta chỉ xác định được học sinh nào siêng năng, chịu “gạo” bài, học sinh nào lười biếng, thế là hết.

Trong công tác sư phạm, phát triển năng lực cá nhân HS như bước đệm cho việc phát triển năng lực của người lao động sau này. Câu hỏi mấu chốt đặt ra là: người thầy cần phải làm gì? Trước hết, giáo viên cần xác định rõ tiêu chuẩn năng lực chung mà HS cần đạt được, nghĩa là không yêu cầu HS phải giỏi toàn diện, nhưng phải đạt được những kiến thức cơ bản.

Ví dụ, kiến thức cơ bản mà HS lớp Một cần phải đạt khi kết thúc năm học, đó là nhận biết, đọc được chữ, nhận biết các số trong phạm vi 100. Trong quá trình học tập, giáo viên liên tục có những bài kiểm tra, dưới hình thức những trò chơi để nhận biết khả năng của từng HS. Điều đó đòi hỏi mỗi giáo viên phải chuẩn bị rất nhiều học cụ, học liệu. Ví dụ, có thể cho HS chơi trò xếp theo thứ tự các chữ số, hoặc đố giờ (thông qua chiếc đồng hồ) để kiểm tra được khả năng nhận biết, tiếp nhận của HS.

Từ những bài kiểm tra nhỏ như vậy, giáo viên sẽ xác định và phân cấp được năng lực của từng HS. Khi đã phân cấp, giáo viên sẽ chia lớp học thành những nhóm khác nhau theo các mức độ giỏi, khá, trung bình trong từng môn học. Mục đích giúp giáo viên dễ dàng trong việc phát triển năng lực của HS.

Tất nhiên, việc phân nhóm như vậy là tự giáo viên biết. Không có điểm số, không có những nhận xét mang tính chê bai để HS không kiêu ngạo khi biết mình thuộc nhóm giỏi hay mặc cảm mình ở nhóm yếu. Có HS sẽ thắc mắc “sao bài tập của em khác với bài tập của bạn”, câu trả lời của giáo viên đơn giản là “mỗi bạn là một cá thể khác nhau, nên bài tập dành cho các bạn cũng đâu giống nhau được”.

Từ thực tiễn dạy học của mình, tôi nhận thấy, việc đánh giá đúng năng lực HS không chỉ tạo ra động lực mạnh mẽ giúp HS tiến bộ, mà còn tạo ra nguồn năng lượng tích cực lan tỏa một tập thể lớp. Đó là quá trình của thầy và trò, và chỉ làm tốt khi người thầy cá thể hóa được HS. Nhưng với thực tế sĩ số lớp học trên dưới 40 HS như hiện nay và nếu chiếc “vòng kim cô” thành tích vẫn chưa được tháo gỡ thì vấn đề không nằm trong tầm kiểm soát của giáo viên nữa. Đó là một rào cản rất lớn để đạt được mục tiêu mà chương trình mới đề ra. 

Phạm Hồ Hoàng Điệp