Khoa học phổ thông – một hành trình đầy bản lĩnh

Ngày 1/7/2026, cùng với 7 cơ quan báo chí khác của TP.HCM, Tạp chí Khoa học phổ thông sẽ hoàn thành sứ mệnh của mình theo Đề án sắp xếp, tinh gọn hệ thống báo chí thành phố. Nếu tính từ ngày 17/8/2022 – thời điểm Báo Khoa học phổ thông và Tạp chí Thời sự Y học được tổ chức lại thành Tạp chí Khoa học phổ thông trực thuộc UBND TP.HCM – đây là cơ quan báo chí trẻ nhất trong hệ thống báo chí thành phố. Nhưng Khoa học phổ thông không phải là một cái tên mới.

Đằng sau tên gọi ấy là một thương hiệu báo chí khoa học đã đồng hành cùng nhiều thế hệ bạn đọc, bền bỉ làm công việc kết nối tri thức với đời sống, đưa khoa học đến gần hơn với cộng đồng. Vì thế, sự khép lại của một cơ quan báo chí hôm nay không chỉ là một sự thay đổi về mô hình tổ chức, mà còn là dịp để nhìn lại những giá trị mà Khoa học phổ thông đã âm thầm vun đắp trong đời sống xã hội suốt nhiều năm qua.

Đưa khoa học đến với cuộc sống

Khi Tạp chí Khoa học phổ thông được thành lập vào năm 2022, bối cảnh báo chí đã khác rất nhiều so với trước đây. Báo in suy giảm, báo điện tử chiếm ưu thế, mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, nguồn thu báo chí ngày càng khó khăn, trong khi yêu cầu về chuyển đổi số và cạnh tranh thông tin ngày càng khốc liệt.

Trong điều kiện ấy, một cơ quan báo chí chuyên về khoa học, công nghệ, y tế và giáo dục tưởng như sẽ gặp nhiều bất lợi. Thế nhưng, bằng sự nỗ lực của một tập thể nhỏ, Tạp chí vẫn từng bước khẳng định vị trí riêng của mình.

Từ những số báo đầu tiên, từ việc xây dựng trang thông tin điện tử, phát triển mạng xã hội đến tổ chức các hoạt động cộng đồng, tham gia các giải báo chí, tất cả đều được thực hiện với nguồn lực hạn chế nhưng bằng tinh thần trách nhiệm cao. Từ tháng 10/2022, Tạp chí duy trì ổn định ba ấn phẩm gồm Khoa học phổ thông - Tuần báo (phát hành thứ Sáu), Khoa học phổ thông - Sống xanh (2 số/tháng) và Khoa học phổ thông - Thời sự Y học (1 số/tháng), cùng phiên bản điện tử khoahocphothong.vn. Hàng trăm số báo đã được xuất bản, mang đến cho bạn đọc những thông tin khoa học chính xác, gần gũi và dễ tiếp cận.

Điểm đặc biệt của Khoa học phổ thông là không biến khoa học thành những bài viết khô cứng, đầy thuật ngữ chuyên môn. Ngược lại, tạp chí luôn nỗ lực diễn giải những vấn đề phức tạp bằng ngôn ngữ đời thường, giúp người dân hiểu rằng khoa học không ở đâu xa mà hiện diện trong từng bữa ăn, giấc ngủ, trong việc chăm sóc sức khỏe, bảo vệ môi trường hay ứng dụng công nghệ vào sản xuất và đời sống.

Ấn phẩm Khoa học phổ thông - Sống xanh là một ví dụ tiêu biểu. Những câu chuyện về giảm rác thải nhựa, tiêu dùng bền vững, tiết kiệm năng lượng, phát triển nông nghiệp sạch hay các mô hình cộng đồng bảo vệ môi trường đã góp phần lan tỏa lối sống xanh trong xã hội. Nhiều mô hình đẹp được phát hiện, giới thiệu và nhân rộng từ chính những trang báo ấy.

Trong khi đó, Khoa học phổ thông - Thời sự Y học trở thành kênh thông tin hữu ích về chăm sóc sức khỏe cộng đồng, phòng chống bệnh tật và cập nhật các tiến bộ y khoa. Không ít bạn đọc tìm thấy trong những trang báo các kiến thức thiết thực để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.

Ở một góc độ khác, Khoa học phổ thông còn là nơi giới thiệu các công trình nghiên cứu, những sáng kiến đổi mới sáng tạo, những giải pháp công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Từ chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo đến biến đổi khí hậu hay kinh tế xanh, nhiều vấn đề lớn của thời đại đã được Tạp chí tiếp cận theo hướng phổ thông, dễ hiểu nhưng vẫn đảm bảo tính chính xác và khoa học.

Giá trị không chỉ nằm trên mặt báo

Điều làm nên bản sắc riêng của Khoa học phổ thông không chỉ nằm ở những bài viết. Trong gần 4 năm hoạt động, Tạp chí đã nỗ lực đưa tri thức bước ra khỏi khuôn khổ mặt báo để đến trực tiếp với cộng đồng.

Chương trình “Vui khỏe mỗi ngày” là một dấu ấn như thế. Khởi xướng từ cuối năm 2022, chương trình nhanh chóng trở thành một hoạt động xã hội giàu ý nghĩa, được tổ chức thường xuyên tại các trường học, khu dân cư và nhiều địa điểm trên địa bàn thành phố. Hàng ngàn người dân đã được tiếp cận các kiến thức y khoa chính thống thông qua các buổi nói chuyện, tư vấn sức khỏe, khám bệnh miễn phí và giao lưu với các chuyên gia đầu ngành.

Các chủ đề được lựa chọn đều gắn với nhu cầu thiết thực của cộng đồng như phòng ngừa đột quỵ, chăm sóc cơ xương khớp, bệnh tim mạch, đái tháo đường, sức khỏe tinh thần hay dinh dưỡng hợp lý... Điều quan trọng hơn cả là chương trình đã giúp người dân hình thành thói quen chủ động phòng bệnh, nâng cao nhận thức về chăm sóc sức khỏe và xây dựng lối sống lành mạnh.

Bên cạnh đó, Tạp chí còn duy trì nhiều hoạt động thiện nguyện, về nguồn, trao học bổng cho học sinh khó khăn, hỗ trợ đồng bào bị ảnh hưởng bởi thiên tai, khám chữa bệnh cho người nghèo và các chương trình an sinh xã hội khác. Trong điều kiện tài chính không mấy thuận lợi, những hoạt động ấy càng cho thấy tinh thần trách nhiệm xã hội của một cơ quan báo chí luôn đặt con người ở vị trí trung tâm.

Di sản sẽ còn lại

Một tờ báo có thể khép lại hành trình của mình. Nhưng những giá trị mà tờ báo ấy tạo dựng không dễ mất đi. Sau gần 4 năm hoạt động theo mô hình mới, Khoa học phổ thông đã để lại dấu ấn riêng trong đời sống báo chí TP.HCM. Hàng trăm số báo được phát hành, hàng chục ngàn độc giả được tiếp cận thông tin khoa học chính thống, nhiều hoạt động cộng đồng được tổ chức, nhiều giá trị nhân văn được lan tỏa. Những hạt giống tri thức được gieo xuống hôm nay sẽ tiếp tục nảy mầm trong nhận thức và hành động của người dân ngày mai.

Trong bối cảnh TP.HCM đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực, vai trò của truyền thông khoa học càng trở nên quan trọng. Những câu chuyện về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, chuyển đổi số, y tế, giáo dục hay phát triển bền vững vẫn cần được kể bằng ngôn ngữ dễ hiểu để đến với công chúng. Đó cũng chính là sứ mệnh mà Khoa học phổ thông đã theo đuổi trong suốt hành trình của mình.

Tạm biệt Khoa học phổ thông không phải là một dấu chấm hết. Đó là sự chuyển giao để những giá trị tốt đẹp được tiếp tục gìn giữ và phát huy trong những mô hình truyền thông mới. Những số báo cuối cùng rồi sẽ khép lại. Nhưng tinh thần phổ biến tri thức, khát vọng đưa khoa học đến với cuộc sống và trách nhiệm phụng sự cộng đồng mà Khoa học phổ thông theo đuổi sẽ vẫn còn ở lại.

Và có lẽ, đó chính là một trong những di sản lớn nhất của một tờ báo.