TTO - Sáng 16-6, Quốc hội sẽ biểu quyết thông qua nghị quyết về chủ trương đầu tư dự án đường vành đai 3 TP.HCM. Con đường chỉ dài hơn 76km nhưng nói như Chủ tịch UBND TP Phan Văn Mãi, đó là "mong mỏi của 20 triệu bà con trong vùng".

Mời bạn đọc cùng phóng viên Tuổi Trẻ và các tài xế xe tải đi một vòng vành đai 3 TP.HCM, trò chuyện với lãnh đạo TP.HCM, lãnh đạo Bộ Giao thông vận tải, Sở Giao thông vận tải TP.HCM, chuyên gia, người dân... để hình dung đầy đủ nhất về con đường huyết mạch nối 2 miền Đông - Tây Nam Bộ, mạch lưu thông Bắc - Nam và những cơ hội làm tiền đề để TP.HCM cũng như cả vùng kinh tế phía Nam đóng góp được nhiều hơn cho cả nước.

Từ cảng Cát Lái, chúng tôi theo xe container của tài xế Lâm Phương Châu Toàn (29 tuổi, quê Tây Ninh) lên Bình Dương chở hàng. 

Mờ sáng, xe mới chạy ra một đoạn đã thấy cả ngàn xe container nối đuôi nhau trên đường Võ Chí Công tới vòng xoay Mỹ Thủy (TP Thủ Đức, TP.HCM).

Đây là tuyến đường luôn căng thẳng bởi có khoảng 20.000 xe ra vào khu cảng Cát Lái mỗi ngày. Thêm vào đó là dòng xe từ các tỉnh miền Tây, Tây Ninh dồn từ Nguyễn Văn Linh vào để lên cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây.

Vượt qua cửa ải đầu tiên, Toàn nói cánh tài xế phải dậy từ 3h sáng để đi lấy hàng sớm, bởi nhiều tuyến đường huyết mạch qua Bình Dương đang cấm xe tải nặng giờ cao điểm.

Đúng 8h, hết giờ cấm, hàng loạt chiếc xe container chạy vào đường ĐT743 hướng về vòng xoay ngã tư 550, vòng xoay An Phú. Xe container nhích từng chút... Cứ thế, cho đến gần 11h mới đến được bãi để chất container hàng lên xe.

Một giờ sau, không kịp ăn trưa, tài xế Toàn đã phải đánh xe nhanh về cảng Cát Lái. Xe đi qua quốc lộ 1 đoạn cầu vượt Sóng Thần, từ trên cao dễ nhìn rõ cảnh một hàng dài xe tải, xe container nối đuôi dài hàng trăm mét.

Theo tài xế Toàn, mỗi ngày anh chỉ chạy được một chuyến vì đường lúc nào cũng ùn tắc, chưa kể giờ cấm. Nếu có con đường bao quanh thành phố liền mạch với các tỉnh lân cận, ngày có thể chạy 2 - 3 chuyến, thu nhập cũng đỡ hơn.

17 năm cầm vôlăng, nhìn bản đồ tuyến đường vành đai 3, anh Tô Công Hà (39 tuổi, ngụ Bình Dương) xuýt xoa nếu có con đường như thế hành trình chở hàng sẽ rút ngắn rất nhiều.

Chẳng hạn, ở Bình Dương, Đồng Nai, từ nút giao Tân Vạn có thể theo đường vành đai 3 lên cao tốc Bến Lức - Long Thành rồi qua TP.HCM - Trung Lương để về các tỉnh miền Tây.

Từ miền Tây, luồng xe chở lúa gạo, hoa củ quả... có thể rẽ vào đường vành đai 3 tại huyện Bến Lức để "bon bon" đến các khu vực kinh tế trọng điểm Đông Nam Bộ như Khu công nghiệp Hiệp Phước, Khu công nghiệp Nhơn Trạch, sân bay Long Thành... Hoặc xa hơn, về các tỉnh miền Trung, miền Bắc mà không phải phụ thuộc quốc lộ 1, xa lộ Hà Nội, cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây…

Ông Nguyễn Hiền Vũ - giám đốc Công ty Đại Dương Xanh (TP Thủ Đức) - cho biết doanh nghiệp đã đầu tư gần 10 xe container, mỗi xe hơn 1,6 tỉ đồng, nhưng các tuyến đường từ TP.HCM đến các tỉnh lân cận quá tải nghiêm trọng kèm theo giờ cấm xe tải nặng của một số địa phương.

Vì thế, dù đã được đầu tư xe bài bản để tận dụng tối đa chuyến đi nhưng mỗi ngày cũng rất khó xoay vòng hai chuyến.

Đường vành đai 3 TP.HCM dài tới 92km, trong đó đoạn Tân Vạn - Bình Chuẩn qua tỉnh Bình Dương dài 15,3km đi cùng tuyến Mỹ Phước - Tân Vạn đã đưa vào khai thác. Dự án đường vành đai 3 giai đoạn 1 sẽ đầu tư hơn 76km còn lại và cùng với đoạn cao tốc Bến Lức - Long Thành (đang xây dựng đạt 80%) tạo một vòng tròn khép kín, bao quanh ngoại thành.

Từ cửa ngõ phía Tây, chúng tôi xuôi về kilômet đầu tiên của đường vành đai 3 ở xã Mỹ Yên, huyện Bến Lức, Long An - nơi sẽ là nút giao của đường vành đai 3 và hai tuyến cao tốc Bến Lức - Long Thành, TP.HCM - Trung Lương.

Đứng bên đường, ông Nguyễn Văn Liêm (ngụ ấp 6b, xã Mỹ Yên) nhớ lại nhà ông từng hai lần giải tỏa để làm đường. Lúc ấy, gia đình có gần 2.000m² đất, lần đầu giải tỏa một phần làm cao tốc TP.HCM - Trung Lương, lần hai làm cao tốc Bến Lức - Long Thành. Hiện còn 115m².

Chỉ tay về nhánh rẽ của cao tốc Bến Lức - Long Thành đang còn dang dở, ông Liêm nói hai năm trở lại không thấy họ làm tiếp dù cao tốc đã lộ rõ hình hài. Người dân hằng ngày vẫn chạy xe máy lên đó để từ Bến Lức sang huyện Bình Chánh.

Băng qua cánh đồng lúa, chúng tôi tìm vị trí đường vành đai 3 sẽ đi qua. Nhìn vào bản đồ hướng tuyến, ông Phạm Văn Bạc (ngụ ấp 6, xã Mỹ Yên) nhận ra ngay và cứ tấm tắc "con đường hoành tráng quá", nối nhiều tỉnh thành nên người dân như ông rất ủng hộ. Đoạn qua Long An cũng ngắn, chủ yếu qua xã Mỹ Yên và Tân Bửu. Riêng gia đình ông vướng giải tỏa một phần đất.

Đi dọc cao tốc Bến Lức - Long Thành xuôi về hướng TP.HCM, cung đường cao tốc gần như đã hình thành, chỉ có một số đoạn chưa liền mạch.

Tại khu vực đường cao tốc Bến Lức - Long Thành ở xã Vĩnh Thanh, địa bàn huyện Nhơn Trạch, Đồng Nai, một con đường thẳng tắp được san lấp cát vàng. Một vài công nhân đang đo đạc cắm mốc hành lang an toàn kết nối tuyến đường 25B.

Từ điểm kết nối cao tốc Bến Lức - Long Thành ở huyện Nhơn Trạch, đường vành đai 3 vươn về nút giao Tân Vạn. Đường vành đai 3 hầu hết đi dưới thấp, riêng đoạn cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây đến nút giao Tân Vạn thuộc TP Thủ Đức đi trên cao với chiều dài gần 13km.

Tân Vạn là nút giao ba tầng, khá phức tạp vì giao thoa nhiều dòng xe và cũng là trung tâm trung chuyển cảng Long Bình. Tương lai, cảng Trường Thọ (TP Thủ Đức) cũng được dời về đây và từ ngã ba Tân Vạn "xưa", đường vành đai 3 tiếp tục đi trên nền cũ đường Mỹ Phước - Tân Vạn, 15,3km là tới nút giao Bình Chuẩn.

Ông Nguyễn Minh Tân (64 tuổi, TP Dĩ An, Bình Dương) nói trước khi có Mỹ Phước - Tân Vạn, đường ĐT743A kẹt triền miên, ngồi trong nhà vẫn hít bụi "nóng cả ruột". Khi có con đường này, hàng hóa thông thương, nhà ông cũng vì thế tăng giá lên nhiều.

Tới nút giao Bình Chuẩn, đường vành đai 3 tiếp tục rẽ về hướng quốc lộ 13 rồi vượt sông Sài Gòn tại đoạn cầu Bình Gửi để vươn về huyện Củ Chi. Từ trên cao, đường băng qua nhiều đồng ruộng, đầm lầy, sông rạch tránh khu dân cư. Đó cũng là phương án tối ưu để giảm đáng kể kinh phí đền bù giải tỏa, quỹ đất tái định cư.

Qua phía Củ Chi, con đường đi qua tỉnh lộ 15, cao tốc TP.HCM - Mộc Bài (chuẩn bị xây dựng)... rồi hướng về Long An nối vào nút giao cao tốc Bến Lức - Long Thành, TP.HCM - Trung Lương.

Với vai trò là địa phương được giao chuẩn bị đầu tư và điều phối chung, Chủ tịch UBND TP.HCM Phan Văn Mãi khẳng định dự án đường vành đai 3 sẽ là "xung lực phát triển cho cả vùng". 

20 năm nay và nhất là gần đây, TP.HCM và các tỉnh vùng kinh tế phía Nam đối mặt triền miên với những điểm nghẽn giao thông quá ách tắc, dư địa đất đai, không gian đô thị phát triển quá chật chội và mất dần động lực phát triển.

"Nhiều chuyên gia nói thẳng những điểm nghẽn này làm động lực phát triển của TP.HCM và cả vùng như con tàu mất trớn, phải cần có xung lực, động lực mới. Đường vành đai 3 TP.HCM sẽ tạo ra một trục giao thông chiến lược, nối kết và lan tỏa, tạo tiền đề tháo gỡ các điểm nghẽn", ông Mãi nói. 

* Ông từng ví von dự án đường vành đai 3 TP.HCM là "con gà cao sản đẻ trứng vàng", cụ thể như thế nào, thưa ông?

- Đường vành đai 3 sẽ là động lực mạnh mẽ phát triển kinh tế cả vùng kinh tế phía Nam. Vì vậy nên nhìn theo hướng đường vành đai 3 mở ra hướng mới để phát triển đô thị, công nghiệp, thương mại, dịch vụ.

Việc khai thác các quỹ đất dọc tuyến sau khi dự án được đưa vào vận hành còn tạo nguồn thu lớn cho ngân sách các địa phương phục vụ tái đầu tư, phát triển.

Với việc kết nối 5 đường cao tốc hướng tâm là TP.HCM - Trung Lương, TP.HCM - Mộc Bài, TP.HCM - Chơn Thành, TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây và Bến Lức - Long Thành, đường vành đai 3 không chỉ liên kết 4 địa phương mà còn giải quyết bài toán nối kết liên vùng.

Không gian đường vành đai 3 tạo hành lang công nghiệp kết nối các kho cạn về cụm cảng biển, giúp giảm thời gian đi lại, tăng số vòng vận tải, giảm chi phí logistics và tạo lợi thế cạnh tranh.

Trong vòng 5 - 15 năm tới, cùng với việc khép kín đường vành đai 2, xúc tiến làm đường vành đai 4 và các công trình lớn khác như sân bay Long Thành và các đô thị vệ tinh, đường vành đai 3 sẽ tạo xung lực phát triển rất lớn cho cả vùng kinh tế.

* Đường vành đai 3 có tổng kinh phí bồi thường rất lớn và tiến độ bồi thường trong khoảng thời gian rất ngắn. Theo ông, các địa phương sẽ cân đối bố trí vốn như thế nào?

- Quyết định đầu tư công theo cơ chế góp vốn giữa trung ương và địa phương để làm đường vành đai 3 là bước chuyển chiến lược, "cú hích" mở một lối ra để làm tuyến đường rất quan trọng này. TP.HCM và các địa phương quyết tâm triển khai thành công dự án, bởi đây là lần đầu tiên trung ương rót số vốn lớn cùng địa phương để làm dự án trọng điểm.

Chính vì vậy, HĐND các địa phương đều đã có nghị quyết về bố trí vốn làm đường vành đai 3. Đây là những địa phương có điều kiện thu ngân sách nên việc bố trí vốn không phải vấn đề lớn.

TP.HCM và các địa phương sẽ chủ động rà soát cân đối nguồn vốn ngân sách địa phương cho dự án. Trường hợp cần thiết sẽ phát hành trái phiếu chính quyền địa phương để huy động thêm nguồn vốn.

* Lâu nay, việc thực hiện các dự án giao thông khó nhất là công tác giải phóng mặt bằng, trong khi TP.HCM và các tỉnh quyết tâm sẽ giải phóng mặt bằng một lần và bàn giao mặt bằng vào quý 1-2024. Giải pháp nào để TP.HCM đạt được mục tiêu trên, thưa ông? 

 - Đây đúng là vấn đề khó nhất của dự án. Theo quy mô giải tỏa, TP.HCM là địa phương khó khăn nhất, sau đó là Đồng Nai, Bình Dương. Dù vậy, đến thời điểm này, TP.HCM và các tỉnh đã lập tổ khảo sát rất kỹ, thống kê, phân loại đất, hộ dân bị ảnh hưởng và áp giá đền bù...

Các địa phương đề xuất một số cơ chế như tách riêng giải phóng mặt bằng thành dự án độc lập, chỉ định thầu các gói thầu về giải phóng mặt bằng và làm song song các thủ tục để rút ngắn thời gian chuẩn bị giải phóng mặt bằng.

Lãnh đạo thành phố cũng dự liệu trong thực tiễn, việc triển khai không hề đơn giản, tuy nhiên rút kinh nghiệm từ những dự án trước đây và với quyết tâm bứt phá, thay đổi diện mạo kinh tế vùng, việc giải phóng mặt bằng phải nhanh và phải đảm bảo quyền lợi cao nhất cho người dân bị ảnh hưởng.

Trong đó, vừa đảm bảo giá đền bù thỏa đáng, tái định cư thuận lợi và tạo các điều kiện ổn định sinh kế, đào tạo nghề giúp bà con ổn định cuộc sống. Mặt khác, việc tổ chức bộ máy cho việc bồi thường, giải phóng mặt bằng ở các địa phương cũng được củng cố dần.

Dự kiến nếu được Quốc hội thông qua, UBND TP chuẩn bị và mời Bí thư Thành ủy chủ trì hội nghị với các địa phương, các ngành liên quan để cùng bàn việc đẩy nhanh giải phóng mặt bằng để cuối năm 2023 hoàn thành giải phóng mặt bằng. Các địa phương phải xem đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng.

* Ông đã nói rõ về lợi ích của đường vành đai 3, vậy điều ông muốn gửi đến các đại biểu Quốc hội lúc này là gì, thưa ông?  

Trong chuyến khảo sát thực địa của Ủy ban Kinh tế của Quốc hội trước kỳ họp, khi chứng kiến cảnh kẹt xe trầm trọng tại các cửa ngõ, nút giao dự kiến kết nối với đường vành đai 3, nhiều thành viên trong đoàn đã nói nếu tuyến đường vành đai 3 TP.HCM được đầu tư sớm hơn thì tình hình đã tốt hơn.

Ở góc độ nào đó dự án là giấc mơ, khát vọng về sự phát triển, thay da đổi thịt cả vùng kinh tế phía Nam, góp phần quan trọng vào kinh tế đất nước. Mong mỏi lớn nhất của chính quyền, nhân dân TP.HCM và các địa phương là dự án được thực hiện càng sớm càng tốt.

Trong vòng 5 tháng từ khi được Chính phủ giao nhiệm vụ, TP.HCM và các địa phương đã rất quyết tâm, nỗ lực hoàn thiện sớm hồ sơ. Suốt thời gian qua, dự án đã được sự ủng hộ rất rõ từ Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các ủy ban của Quốc hội.

Giờ đây các địa phương mong được sự ủng hộ của các đại biểu để dự án được thông qua. TP.HCM và các địa phương đã quyết tâm và sẽ quyết tâm hơn nữa để hoàn thành sớm dự án. Đáp ứng mong mỏi của không chỉ 20 triệu bà con, mà còn làm tiền đề quan trọng để vùng kinh tế phía Nam đóng góp nhiều hơn nữa cho cả nước, vì cả nước.

Thứ trưởng Bộ Giao thông vận tải Lê Đình Thọ chia sẻ như vậy trong cuộc trao đổi với Tuổi Trẻ trước giờ Quốc hội thảo luận về chủ trương đầu tư dự án vành đai 3 TP.HCM ngày 10-6. 

* Ông đánh giá như thế nào về tầm quan trọng của đường vành đai 3 trong tổng thể bài toán tạo động lực phát triển cho TP.HCM và các vùng kinh tế?

- Kinh nghiệm thế giới là quy hoạch giao thông đều đi theo hướng đầu tư các tuyến vành đai. Sau đó đầu tư các tuyến cao tốc xuyên tâm kết nối với tuyến vành đai tạo thành một hệ thống giao thông hoàn chỉnh phục vụ phân luồng hợp lý cho cả giao thông đô thị và giao thông kết nối liên vùng.

Tuy nhiên hiện nay, kết nối từ Đồng bằng sông Cửu Long, khu vực Đông Nam Bộ hay Tây Nguyên, Nam Trung Bộ với TP.HCM chủ yếu sử dụng mạng lưới giao thông đường bộ hiện hữu và đi qua trung tâm thành phố, điều đó gây ra tình trạng quá tải và ùn tắc giao thông ngày càng nghiêm trọng trên địa bàn thành phố.

Việc đầu tư vành đai 3 TP.HCM vì thế là tất yếu, nếu có nguồn lực phải đầu tư từ lâu. Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIII cũng xác định trong nhiệm kỳ này sẽ tập trung nguồn lực ưu tiên đầu tư cho các đường vành đai ở các thành phố lớn, trong đó có vành đai 3 TP.HCM.

* Chủ trương gộp vốn ngân sách Trung ương và địa phương cùng làm dự án đã mở ra phương án tối ưu để làm dự án này. Các địa phương cũng cam kết bố trí đủ vốn, nhưng cũng có ý kiến còn băn khoăn về việc bố trí được hay không?

- Hiện nay, TP.HCM và 3 tỉnh Đồng Nai, Bình Dương, Long An đã tính toán kỹ lưỡng trên cơ sở cân đối nguồn vốn được bố trí từ ngân sách trung ương và nguồn lực của địa phương.

Các tỉnh đã họp bàn bạc, thảo luận và thống nhất bố trí nguồn lực cho thấy quyết tâm và sự vào cuộc quyết liệt của địa phương trong việc phối hợp với trung ương trong công tác đầu tư phát triển hạ tầng giao thông, tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng để tạo động lực lớn cho phát triển kinh tế - xã hội trong khu vực.

Đây cũng là giải pháp quan trọng để tập trung huy động được mọi nguồn lực để phát triển đất nước.

* Báo cáo Kiểm toán Nhà nước quan tâm đến phương án thu hồi vốn đầu tư từ dự án. Bộ Giao thông vận tải đã tính toán với các địa phương ra sao, thưa ông? 

 - Đường vành đai 3 TP.HCM có tổng mức đầu tư hơn 75.000 tỉ đồng, trong đó chi phí giải phóng mặt bằng khoảng 41.000 tỉ đồng, đồng thời tận dụng một số đoạn đã đầu tư để kết nối liên thông.

Dù đã nghiên cứu các giải pháp đầu tư theo phương thức PPP, nhưng bối cảnh khả năng thu hút nguồn lực xã hội để đầu tư gặp khó khăn nên tính khả thi không cao. Chính phủ đề xuất đầu tư bằng nguồn ngân sách nhà nước, đồng thời cho phép tổ chức thu phí để thu hồi vốn cho Nhà nước phục vụ mục tiêu tái đầu tư phát triển.

Việc đầu tư theo hình thức đầu tư công, Nhà nước tổ chức thu phí không có tính chất hoàn vốn đầu tư dự án như đầu tư theo hình thức PPP (không tính lợi nhuận cho nhà đầu tư, lãi vay...) sẽ chủ động về thời gian, giá vé phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng chi trả của doanh nghiệp, người dân khi tham gia giao thông.

Sau khi hoàn thành dự án sẽ là động lực quan trọng để thu hút các nhà đầu tư đối với phát triển khu đô thị, khu công nghiệp, trung tâm logistics, phát triển quỹ đất cho thành phố và các địa phương lân cận.

TP.HCM cũng sẽ tổ chức thu phí hoặc nhượng quyền thu phí để thu hồi vốn nhà nước. Đây cũng là hình thức huy động nguồn lực xã hội để tiếp tục đầu tư cho kết cấu hạ tầng. Để đảm bảo tiện lợi cho người tham gia giao thông, sẽ tổ chức thu phí theo hình thức thu phí điện tử không dừng.

* 10 năm trở lại đây, Bộ Giao thông vận tải và các địa phương có nhiều kinh nghiệm và bài học từ việc làm các tuyến đường cao tốc. Điều này sẽ được áp dụng như thế nào khi làm đường vành đai 3, thưa ông?

- Rút kinh nghiệm từ quá trình thực hiện dự án xây dựng công trình đường bộ cao tốc Bắc - Nam phía đông giai đoạn 2017 - 2020, UBND TP.HCM đã tham vấn ý kiến Bộ Giao thông vận tải để hoàn thiện báo cáo nghiên cứu tiền khả thi của dự án; trong đó đề xuất Quốc hội một số cơ chế đặc thù để đảm bảo tiến độ, hiệu quả triển khai (xem đồ họa đính kèm).

 * Giải phóng mặt bằng lâu nay vẫn là điểm nghẽn lớn khi làm dự án giao thông. Khắc phục điểm nghẽn này như thế nào khi làm đường vành đai 3 TP.HCM, thưa ông?

- Giải phóng mặt bằng tuyến vành đai 3 TP.HCM được đề xuất thực hiện một lần theo quy mô quy hoạch ngay trong giai đoạn 1 nhằm quản lý tốt quỹ đất và hạn chế tình trạng tăng kinh phí giải phóng mặt bằng trong giai đoạn hoàn chỉnh. Việc này cũng sẽ hạn chế mức độ ảnh hưởng đến người dân và tiết kiệm nguồn lực cho giải phóng mặt bằng trong tương lai.

Giải phóng mặt bằng luôn khó khăn, phức tạp, là đường "găng" của dự án, do vậy sau khi Quốc hội thông qua, Chính phủ sẽ có nghị quyết để triển khai. Việc lập hồ sơ, cắm cọc được thực hiện song song với quá trình lập dự án đầu tư.

Xây dựng khung chính sách và tổ chức thực hiện kế hoạch thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư bảo đảm công khai, minh bạch, ổn định cuộc sống của người dân, hoạt động của các cơ quan, tổ chức, đơn vị có đất bị thu hồi.

Tổ chức tuyên truyền, vận động nhân dân ủng hộ, chia sẻ và phối hợp khi làm dự án. Các địa phương cũng cần phải tổ chức quản lý, khai thác, sử dụng có hiệu quả, tránh việc tái lấn chiếm quỹ đất đã được thu hồi nhưng chưa xây dựng.

* Những dự án giao thông trước đây có tình trạng hồ sơ, thủ tục bị ách tắc giữa các bộ, ngành và địa phương làm chậm tiến độ. Trách nhiệm của Bộ Giao thông vận tải trong việc khơi thông điểm nghẽn này là gì?  

- Thời điểm này, phía trên là Quốc hội, Chính phủ đều "nóng" thì phía dưới các bộ, ngành, địa phương không thể "lạnh".

Bộ Giao thông vận tải với tư cách bộ quản lý nhà nước chuyên ngành sẽ hỗ trợ TP.HCM và các địa phương hết sức về trình tự thủ tục, kỹ thuật và cùng trao đổi kinh nghiệm tổ chức, thực hiện để bảo đảm tiến độ dự án. Tinh thần là phối hợp để triển khai tốt theo đúng lộ trình, đẩy nhanh tiến độ và sớm đưa công trình vào khai thác như mong mỏi của nhân dân.