Làm ăn với thị trường TQ, doanh nghiệp VN còn bị ám ảnh cái bẫy biên mậu. Gọi là bẫy bởi bản chất của thương mại biên mậu nhằm phát triển vùng kinh tế thấp, đây là chính sách TQ chưa bao giờ muốn từ bỏ trong phát triển kinh tế vùng biên giới. Đưa hàng qua tiểu ngạch vừa dễ dàng, giá lại rẻ chưa kể có bao nhiêu xuất bấy nhiêu, không phải cân đong đo đếm nên doanh nghiệp VN cũng rất chuộng. Nhưng với con đường này, hàng VN từ hợp pháp khi ra khỏi biên giới lại trở thành hàng lậu khi vào thị trường TQ vì không làm thủ tục hải quan, thuế. Những rủi ro như ép giá, không lấy hàng, “cấm biên” khi buôn bán tiểu ngạch doanh nghiệp VN đều nếm đủ nhưng để từ bỏ không phải là câu chuyện sớm chiều. Có không ít doanh nghiệp VN thua trắng ở thị trường này: mất hàng, mất vốn, mất luôn cả thương hiệu (không đăng ký bảo hộ thương hiệu) vì không vượt qua nổi “bẫy biên mậu”...

Lăn lộn tại thị trường TQ nhiều năm qua, ông Nguyễn Công Việt - phó tổng giám đốc Công ty cân Nhơn Hòa - chia sẻ thị trường nào cũng có cái khó riêng nhưng với TQ, muốn trụ được phải đầu tư hệ thống phân phối, đại lý, xây dựng đội ngũ nhân viên. “Chỉ có đi bằng cửa chính vào TQ mới ăn được”! Sau hơn mười năm với biết bao câu chuyện dở khóc dở cười, cân Nhơn Hòa đã xây dựng nhà máy sản xuất tại TQ và bắt đầu có lời, 60% tỉ trọng doanh thu xuất khẩu của Vinamit đến từ thị trường TQ hay Kềm Nghĩa là thương hiệu được người tiêu dùng TQ ưa thích... Đó là những điển hình cho câu chuyện “chính ngạch”.

Muốn giảm hố sâu nhập siêu với TQ phải chủ động đem hàng qua chinh phục thị trường này. Ông Võ Trí Thành, phó viện trưởng Viện Quản lý kinh tế trung ương (CIEM), kể một câu chuyện điển hình: vào một nhà máy sản xuất bút chì của TQ tại VN nhưng nguyên liệu lõi bút chì đến gỗ, vỏ hộp đều được nhập từ TQ, thứ duy nhất liên quan đến VN là lao động. Cây bút chì ấy vẫn được gắn “made in VN” để được hưởng thuế ưu đãi nhờ nguồn gốc xuất xứ từ VN. Trong 16,3 tỉ USD VN nhập siêu từ Trung Quốc hiện nay, ước tính 30% là thiết bị máy móc, 60% là hàng trung gian, hàng đầu vào và chưa tới 10% thuộc về hàng tiêu dùng. Điều này có nghĩa nền kinh tế VN đang bươn chải, sống sót dựa trên nguồn hàng đầu vào từ TQ. Hàng trăm ngàn doanh nghiệp VN đang phụ thuộc nguồn nguyên liệu từ TQ để sản xuất ra sản phẩm. Và cũng có thể hiểu rằng giá trị gia tăng mà doanh nghiệp VN đang kiếm được không bao nhiêu.

TQ từng bước bành trướng ra bên ngoài thông qua các hiệp định thương mại song phương, đa phương trong xu thế hội nhập quốc tế. Những hiệp định này đưa dần các mức thuế về 0% đã tạo nên sự chuyển đổi mạnh mẽ trong lòng TQ, vừa là công xưởng của thế giới vừa thị trường tiêu dùng khổng lồ. Theo bà Vũ Kim Hạnh - giám đốc Trung tâm Nghiên cứu kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp, hiện chỉ có hơn 20 doanh nghiệp VN thâm nhập thị trường TQ bằng các sản phẩm tinh chế, quá ít so với tiềm năng của thị trường ngay sát VN.