Phóng to

Đại diện gia đình cố luật sư Nguyễn Văn Hưởng (phải) tặng giấy chứng minh được Bác Hồ trực tiếp đánh máy vào năm 1946 - Ảnh: m.hương

Triển lãm mang chủ đề “Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng mãi trong lòng dân tộc”. Chia sẻ tại lễ sơ kết hai năm thực hiện cuộc vận động hiến tặng tài liệu, hiện vật về Chủ tịch Hồ Chí Minh (2010-2012), bà Nguyễn Thị Hoa Xinh - giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh chi nhánh TP.HCM - cho biết: “Cuộc vận động chính thức bắt đầu từ hai năm trước, nhưng có những kỷ vật chúng tôi phải theo đuổi đến 10 năm mới có thể mang về bảo tàng. 444 tài liệu, hiện vật thu nhận được là hơn 400 câu chuyện, hơn 400 kỷ niệm, tấm lòng và bài học về tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”.

Bài học từ kỷ vật

“Không phải dễ dàng mà gia đình cố luật sư Nguyễn Văn Hưởng đồng ý hiến tặng tờ giấy chứng minh do chính tay Bác Hồ đánh máy” - lời giới thiệu khái quát của phó giám đốc Sở Văn hóa - thể thao và du lịch TP.HCM Vũ Kim Anh khiến nhiều người chú ý. Đó là một tờ chứng minh được đánh máy trên loại giấy ngả màu vàng đen, khổ rộng gần bằng tờ A4. Trên giấy là dòng chữ: “Chủ tịch Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cấp giấy chứng minh này cho ông Nguyễn Văn Hưởng, thứ trưởng Bộ Tư pháp, để ông thứ trưởng liên lạc với cơ quan hành chính, quân sự được dễ dàng. Chủ tịch Hồ Chí Minh”.

Ông Nguyễn Quang Thắng, con trai cụ Nguyễn Văn Hưởng, kể: “Ngày 22-3-1946, Bác đã bổ nhiệm ba tôi làm thứ trưởng đầu tiên của Bộ Tư pháp. Đến ngày 5-4-1946, đích thân Bác đã đánh máy giấy chứng minh cấp cho ba tôi. Khi đó, Bác sử dụng máy đánh chữ tiếng Pháp nên không có dấu thanh. Cho nên đánh máy xong, tự tay Bác cẩn thận lấy bút bỏ các dấu thanh rồi mới gọi ba tôi lên trao giấy. 66 năm đã trôi qua, từ cha truyền đến con giữ, tờ giấy chứng minh là bảo vật đối với gia đình chúng tôi. Trước khi nhắm mắt, ông cụ giao trọng trách cho tôi phải tiếp tục gìn giữ. Sau khi ba mất, tôi đặt giấy lên bàn thờ, sợ để đó nhiệt độ nóng, giấy sẽ hư nên tôi lại mang cất trong tủ kính. Sau nhiều lần cân nhắc, họp mặt lấy ý kiến của cả đại gia đình, chúng tôi quyết định tặng lại cho Bảo tàng Hồ Chí Minh. Điều mà tôi cảm nhận sâu sắc là chỉ bằng một hành động rất nhỏ: tự tay cấp giấy chứng minh cho cấp dưới, Bác đã cho ta bài học về cách dụng người, đặc biệt là đối với nhân sĩ trí thức yêu nước. Cả ba tôi, bác ruột tôi là bác Nguyễn Văn Huyên - nguyên bộ trưởng Bộ Giáo dục, bác rể tôi là cụ Phan Kế Toại - nguyên phó thủ tướng kiêm bộ trưởng Bộ Nội vụ - đều là những nhân sĩ trí thức yêu nước, không phải là đảng viên nhưng vẫn được Bác hết sức trân trọng. Bác đã nhiều lần nói với các cán bộ lãnh đạo thời kỳ đó: “Những người như chú Huyên, chú Hưởng là những người cộng sản ngoài Đảng”.

Ân tình từ chiếc tủ thờ

Nằm riêng biệt, trang trọng trong một góc phòng trưng bày là chiếc bàn thờ đơn sơ. Thoạt nhìn, đó chỉ là chiếc bàn giấy rất cũ, bên trên đặt di ảnh và bát nhang. Bàn thờ được lập từ năm 1969 - ngay sau khi được tin Bác Hồ mất. Người lập bàn thờ là cụ Cao Văn Đằng, ngụ ở thị trấn Càng Long, huyện Càng Long, Trà Vinh.

Trên chiếc bàn thờ này, gia đình cụ Đằng đã bắt cá làm cơm cúng Bác, từ lễ làm tuần 7 ngày, 21 ngày, 49 ngày cho đến ngày giỗ. Bên cạnh chiếc tủ thờ là một cái gàu tát cá làm bằng đầu vỏ trái bom xăng và một chiếc radio cũ hiệu Standard. Nhờ chiếc radio này, tháng 9-1969 từ miệt Trà Vinh xa xôi, cả nhà ông Đằng đã òa khóc khi nghe tin Bác mất. Còn chiếc gàu tát cá thì mỗi năm chỉ được đem ra xài một lần để bắt cá làm cơm cúng ngày giỗ Bác.

Thật xúc động khi biết rằng chiếc bàn thờ đó, đã 43 năm rồi, ngay cả trong những năm đất nước còn chưa yên tiếng súng, vẫn luôn ấm áp khói hương. Những năm bom đạn, nhiều khi gia đình phải cúng giỗ Bác trong hầm trú ẩn.

Bà Hoa Xinh kể: “Chúng tôi biết gia đình cụ Đằng cất giữ kỷ vật quý đã rất nhiều năm. Khi cụ còn sống, tôi và những anh chị em đã nhiều lần đến tận nhà thuyết phục cụ tặng lại cho bảo tàng. Đến khi cụ mất, các con cụ lại thay cha mẹ gìn giữ. Nhớ những lần các chị gọi chúng tôi xuống để tặng, mà mỗi lần chỉ tặng một món, tặng xong các chị lại khóc. Chúng tôi hiểu mấy chục năm qua chiếc tủ thờ đã trở thành một phần cuộc đời của các thành viên trong gia đình”. Lần này dứt ruột để chiếc tủ thờ rời quê nghèo Trà Vinh lên Sài Gòn, gia đình cụ Đằng chắc sẽ ít có dịp nhìn ngắm hay tự tay lau chùi, dọn dẹp, cúng cơm nữa. Nhưng giỗ Bác năm nay, thay cho bữa cơm cá đạm bạc ở đất miền Tây, chắc là bát nhang trên tủ thờ sẽ ấm áp khói hương của những người con từ khắp mọi miền đất nước.

Nằm im lìm trong tủ kính trưng bày còn có những bức ảnh cũ, cắt viền răng cưa, nhỏ bằng nửa lòng bàn tay: bức ảnh Bé yêu Bác Hồ - phần thưởng cho các học viên khi kết thúc lớp học Đồng tử quân Nam bộ; những quyển hồi ký về Bác Hồ chưa một lần được công bố như Hồi ký bảo vệ Bác, Hồi ký về sĩ quan liên lạc bốn bên của đại tá Nguyễn Văn Lân, hồi ký về những năm tháng giữ gìn và bảo vệ di hài Chủ tịch Hồ Chí Minh của thiếu tướng Cao Long Hỷ.

Xen lẫn những kỷ vật mấy chục năm tuổi có cả những món đồ mới vài tháng tuổi, vài ngày tuổi của các em học sinh, thiếu niên, nhi đồng. Nói về mô hình bến Nhà Rồng cắt dán bằng bìa cactông và giấy màu, em Phạm Bá Duy, học sinh lớp 6 Trường THCS Vân Đồn, hồn nhiên kể: “Em ở Sài Gòn nên từ nhỏ tới giờ em được đi bến Nhà Rồng tới năm lần lận. Em làm mô hình này để cho các bạn ở xa chưa có dịp tới có thể tưởng tượng nơi Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước”.

Lặng đứng từ xa nhìn dòng du khách đang vào xem kỷ vật về Bác, nghệ sĩ ngâm thơ Trần Thị Tuyết, ông Lê Thống Nhất... khẽ mỉm cười, thấy yên lòng hơn với quyết định trao tặng kỷ vật của mình cho bảo tàng. Bác Hồ đâu phải của riêng mình. Bác là của toàn dân...