Phóng to

Một Mỹ Sơn trong lòng đất còn cổ kính hơn những điều nhìn thấy trên mặt đất hiện nay

Kết quả khai quật ở Di sản thế giới Mỹ Sơn giữa tuần qua do Viện khảo cổ học VN tiến hành đã làm bừng lên hy vọng khám phá lại và tìm kiếm một Mỹ Sơn ẩn sâu trong lòng đất.

Sau đây là cuộc trao đổi với các nhà khoa học - PGS- TS Ngô Văn Doanh (Phó Viện trưởng Viện NC Đông - Nam Á), tác giả của hàng loạt công trình nghiên cứu về lịch sử và nghệ thuật Mỹ Sơn.

* Bằng mắt thường người ta thấy Mỹ Sơn gồm những ngọn tháp gạch cổ kính. Nhưng cuộc khai quật lại tìm thấy một kiến trúc ngói, phải chăng tháp cổ MỹSơn lợp ngói

Cuộc khai quật vừa qua đã tìm thấy dấu vết các khối tháp, một công trình có mái lợp ngói, cùng 445 hiện vật liên quan đến một một tháp đá (TK 8-tương đương với tháp B1 hiện còn).

- Điều đó không có gì là lạ cả: Các tháp ở Mỹ Sơn, Trà Kiệu trước đây đều sử dụng ngói để lợp trên những phần kiến trúc nhất định (thí dụ các gian tiền tế thậm chí còn dùng cả tranh, tre, nứa lá. Nhưng do thời gian, nên các vật liệu kém bền vững đó đã bị sập hết.

Khu tháp Ponagar ở Khánh Hòa vẫn còn những hàng cột, mà theo phỏng đoán của các học giả người Pháp thì bên trên cũng từng lợp ngói.

* Tiềm năng khảo cổ của Mỹ Sơn là vô cùng lớn. Khi người Pháp đặt chân vào Mỹ Sơn thì nó vẫn còn tới 70 di tích. Vậy mà nay chỉ còn khoảng 30 đền tháp (có tường cao 1m trở lên). Như vậy, chắc chắn là có một Mỹ Sơn nữa dưới lòng đất...

- Đúng vậy. Việc khai quật khảo cổ học sẽ mang lại cơ hội tìm thấy hoặc làm rõ hơn phế tích của những đền tháp đổ sập trong 100 năm qua. Thí dụ phế tích của 16 tháp thuộc nhóm A, sáu tháp thuộc nhóm B, ba tháp thuộc nhóm D, 6 tháp nhóm E, ba tháp nhóm H , và toàn bộ các tháp của nhóm L, M, N, O (đã biến mất hoàn toàn). Mỹ Sơn hiện tại chỉ bằng 1/3 những gì nhìn thấy cách đây 100 năm.

Còn phế tích xa hơn nữa, từ khi Mỹ Sơn hình thành dện trước khi người Pháp đến thì chỉ là hy vọng thôi...

* Các đền tháp Mỹ Sơn hiện còn trên mặt đất có niên đại như thế nào?

Niên đại sớm nhất mà du khách có thể nhìn thấy ở Mỹ Sơn bây giờ là TK 9 - tiêu biểu là tháp C7, một ngôi tháp nhỏ nằm tít góc phía Bắc của nhóm C đã bị xuống cấp nặng nề. Người ta xếp tháp này vào phong cách Hòa Lai (dầu TK 9), và Đồng Dương (cuối TK 9).

Tuy nhiên, niên đại phổ biến nhất của các đền tháp hiện còn ở Mỹ Sơn là thế kỷ 10. Rất nhiều nhà nghiên cứu đặt nghi vấn rằng, Mỹ Sơn đã thay đổi ngoạn mục vào TK này. Chúng có chung một phong cách thống nhất được các nhà khoa học gọi là phong cách Mỹ Sơn A1 (tên của ngôi đền thờ chính của nhóm Mỹ Sơn. Ngôi đèn này khi phát hiện vẫn còn nguyên vẹn nhất, hoàn hảo nhất, classic nhất, tuy nhiên, cách đây gần 40 năm (năm 1969) nó đã bị bom đạn của Mỹ san phẳng, và nay chỉ còn lại phế tích.

Các phế tích tìm thấy dưới lòng đất không hề có mối liên quan với các kiến trúc đền tháp hiện còn. Dựa vào các đặc trưng về khối trang trí, kiến trúc, cột, họa tiết hoa văn, gạch cắt góc... bước đầu chúng tôi cho rằng các kiến trúc cổ tìm thấy có niên đại vào TK 9 đầu TK 9.

Sau TK 10 là một giai đoạn chuyển tiếp khoảng 2 thế kỷ đến phong cách Bình Định (TK 14). Đó là các nhóm tháp H, G. Năm 1234, vị vua cuối cùng là Chăm dện Mỹ Sơn "dựng lại các linga, dâng cúng một kosa (vỏ bọc linga) băng bạc cùng tất cả các vật dụng bằng vàng và bạch tổng trị giá 100 thi/vàng. Sau đó, Mỹ Sơn gần như bị quên lãng, và chỉ dược "tái sinh" hơn 6 thế kỷ sau khi những người Pháp đầu tiên đặt chân vào Mỹ Sơn.

TS Lê Đình Phụng, chủ trì cuộc khai quật bước đầu cho rằng, những phế tích vừa tìm thấy chưa hề có trong các tư liệu Khảo tả vẻ Tháp Chăm cách dây 1 thế kỷ. Có thể đó là một phần Mỹ Sơn hoàn toàn chưa được biết đến trước đây, chúng đã dỗ sập trước khi được người Pháp phát hiện.

* Vậy theo nghiên cứu của ông, còn những khoảng trống nào trong lịch sử phát triển của Mỹ Sơn mả chúng ta hy vọng có thể tìm thấy dưới lòng đất?

- Theo nội dung các bia ký, thi Mỹ Sơn dược khởi dựng vào khoảng TK 5, có thể là bằng gỗ, sau đó bị cháy rụi, và được làm đi làm lại nhiều lần, đến nay chưa tìm được bất cứ dấu vết nào.

Đến TK 8 vẫn là mót khoảng trắng, tuy nhiên, được hai di vật điêu khắc vào loại đẹp nhất của nghệ thuật Chăm liên quan là mi cửa và đài thờ (gọi là phong cách Mỹ Sơn E1).

Tuy nhiên chúng tôi vẫn chưa tìm được dấu vết kiến trúc nào thuộc giai đoạn sớm này tại Mỹ Sơn. Song ở ngoài Mỹ Sơn thì có. Đó là tháp Mỹ Khánh (Thừa Thiên- Huế) được tìm thấy vừa qua.

* Theo ông, xa hơn nữa, dưới Mỹ Sơn là gì? Chúng ta có thể hy vọng tìm thấy gì về thời kỳ "tiền Mỹ Sơn" hay không?

- Chúng tôi đặt ra câu hỏi quá trình hình thành và phát triển của Chăm như thế nào? Văn hóa Chăm được hình thành trên nền tảng của nền văn hóa (khảo cổ) nào? Chưa đào ở Mỹ Sơn, nhưng ở Trà Kiệu, đã đào thấy lớp văn hóa Sa Huỳnh, và cả các di vật thời kỳ đầu công nguyên. Việc tìm hiểu mối liên hệ, hay quá trình từ Văn hóa Sa Huỳnh lên Chăm như thế nào đang là vấn đề cần nghiên cứu, mà ở Trà Kiệu, Mỹ Sơn có thể có thêm những lời giải đáp.

* Xin cảm ơn ông

Hiện vật cổ nhất của Mỹ Sơn được phát hiện như thế nào? Sau khi phát hiện ra Mỹ Sơn vào năm 1889, người ta đã làm những cuộc thống kê khảo tả về hiện trạng của chúng. Trong một đợt khai quật sau đó các nhà khảo cổ người Pháp đã tìm thấy hai di vật là một đài thờ và một cái mi cửa. Hai di vật này không chỉ được xem là nhưng kiệt tác điêu khắc, mà còn minh chứng cho một phong cách nghệ thuật cổ nhất của Chăm. Đây là một chiếc mi cửa còn dang dở (còn những hình khối điêu khắc chưa hoàn chỉnh), nhưng phong cách của nó tách biệt hẳn ra trong dòng nghệ thuật Chăm, rất gần với nhiều mi cửa tiền Ăngco. Còn đài thờ thì là những khối phù điêu và trang trí cực kỳ sinh động, diễn tả nhiều mặt sinh hoạt, phong tục trong xã hội thời đó. Mặc dù không tìm được dòng bi ký nào, nhưng bằng phương pháp so sánh, các nhà nghiên cứu đã khẳng dính đây là các di vật thuộc niên đại sớm nhất ở Mỹ Sơn (TK 7-8), là nhưng dấu tích vật chất xưa nhất của Mỹ Sơn thuộc về một kiến trúc dã đổ sập. Vì tầm quan trọng của nó mà khái niệm phong cách Mỹ Sơn E1" đã ra đời, với ý nghĩa là 1 trong 7 phong cách nghệ thuật chính của Chăm, và là phong cách đầu tiên, cổ nhất.