Bỏ lửng trách nhiệm

Thể chế đó có thể tạo ra khả năng sai phạm thất thoát tài sản nhà nước không chỉ riêng ở các đơn vị đã đổ vỡ hoặc đã được thanh tra.

Tất cả 12 tập đoàn đều đang trong giai đoạn thí điểm. Về nguyên tắc thí điểm thì có thể thành công hoặc thất bại, vì vậy phạm vi thí điểm nên hẹp và sau một thời gian phải tổng kết. Nếu khẳng định thành công mới triển khai trên diện rộng, tuy nhiên ngay từ đầu chúng ta đã thí điểm trên phạm vi rất rộng, tập trung vào lĩnh vực trọng yếu, xương sống của nền kinh tế.

Những năm 2005-2007 liên tiếp tám tập đoàn được thành lập, sau đó năm 2009-2010 khi Vinashin bắt đầu đổ vỡ, trong khi chưa có tổng kết thí điểm chúng ta tiếp tục lập thêm bốn tập đoàn mới.

Đến nay Chính phủ vẫn chưa tổng kết toàn diện về tập đoàn mà chỉ mới sơ kết tháng 11 năm ngoái. Nếu chúng ta tiếp tục thành lập mới khi chưa khẳng định sự thành công của mô hình này, thì khó tránh khỏi những va vấp của các tập đoàn đi trước.

Hiện nay hành lang pháp lý riêng cho tập đoàn còn khá sơ sài, về cơ bản chưa được điều chỉnh ở tầm luật, chưa đảm bảo cơ sở pháp lý một cách đầy đủ cho hoạt động của tập đoàn...

Các tập đoàn đều được thành lập theo phương thức hành chính bằng quyết định của Thủ tướng, trong một chừng mực nào đó còn thể hiện mong muốn chủ quan của cơ quan quản lý. Một vấn đề khác là việc chồng chéo chức năng, chúng ta chưa tách bạch triệt để chức năng chủ sở hữu nhà nước với chức năng quản lý nhà nước.

Có trường hợp dùng quyền quản lý nhà nước để thực thi quyền sở hữu như quyết định đầu tư mua bán tài sản, ngược lại theo phản ảnh một số tập đoàn còn được giao thực hiện một số nhiệm vụ về bản chất là nhiệm vụ của quản lý nhà nước. Ví dụ trực tiếp đề xuất hoặc soạn thảo quy hoạch, kế hoạch phát triển ngành... Đây chính là lỗ hổng pháp lý có thể tạo ra khả năng dẫn đến sự chi phối chính sách và lợi ích nhóm.

Không thể nói thể chế pháp lý về tập đoàn đã thành công, một khi có thất thoát lớn xảy ra (như vụ Vinashin) mà bộ quản lý chuyên ngành quan trọng như Giao thông vận tải, Kế hoạch - đầu tư, Tài chính có thể viện dẫn văn bản để không phải chịu trách nhiệm. Việc để thua lỗ hàng ngàn tỉ đồng ở Tập đoàn Điện lực VN cho đến nay câu trả lời về trách nhiệm cũng đang bỏ lửng. Tái cơ cấu thể chế phải đặc biệt lưu ý đến vấn đề này.

Khung pháp lý hiện hành kể cả Luật cạnh tranh và thực tế tổ chức thi hành đã không kiểm soát được những biểu hiện độc quyền và lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường của một số tập đoàn, đặc biệt là xăng dầu và điện.

Cần khắc phục xu hướng đưa những công chức quản lý nhà nước không có kiến thức và năng lực kinh doanh sang làm lãnh đạo doanh nghiệp. Ngược lại, phải có cơ chế để lãnh đạo doanh nghiệp buộc phải gắn trách nhiệm cá nhân với hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, không tạo lối thoát cho họ dễ dàng chuyển sang khu vực quản lý nhà nước nếu đã để lại thất bại và thua lỗ.

Chúng tôi đề nghị Chính phủ tạm dừng ngay việc thành lập mới tập đoàn, kiểm kê lại vốn, tài sản nhà nước tại tất cả các tập đoàn xem còn bao nhiêu, lỗ và thất thoát bao nhiêu, phương án xử lý, làm rõ trách nhiệm cá nhân và báo cáo Quốc hội. Tổng kết toàn diện việc thí điểm tập đoàn, qua đó đánh giá đúng cả những mặt tích cực và cả hạn chế để xã hội có cách nhìn khách quan.

Đề nghị Quốc hội đặt các tập đoàn dưới sự giám sát đặc biệt của Quốc hội, đôn đốc Chính phủ thực hiện nghiêm các yêu cầu sau giám sát, tăng cường sử dụng công cụ kiểm toán để nâng cao hiệu quả giám sát và đưa dự án Luật kinh doanh vốn nhà nước vào chương trình chính thức của năm 2013.

V.V.THÀNH lược ghi

LÊ THỊ NGA
 (phó chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp của Quốc hội)