Nhìn nhận vấn đề tràn ngập “phao” thi, đại diện Bộ GD-ĐT cho rằng đó chỉ là hình ảnh “làm ảnh hưởng xấu đến vệ sinh, mỹ quan môi trường giáo dục”, chứ không phải là chuyện tiêu cực trong thi cử. Khi có ý kiến xem đó là chuyện tiêu cực, đại diện của bộ trả lời một cách quen thuộc rằng: “phải có chứng cứ thì thanh tra mới vào cuộc được”. Nhưng làm sao có chứng cứ được khi người ngoài không thể vào hội đồng thi.

Có lẽ “nhờ” thế mà trong bao nhiêu năm qua, chỉ những người trong cuộc biết chuyện gì đang xảy ra trong các hội đồng thi. Người ta vẫn nói, truyền tai nhau sau mỗi mùa thi chuyện tổ chức giải đề, ném “phao” thi, thậm chí là bắc loa từ bên ngoài đọc cho cả hội đồng thi nghe... Nhưng tất cả đều không có chứng cứ. Tất cả rồi cũng chìm vào nhịp sinh hoạt thường ngày của ngành giáo dục.

Tuy vậy, những ai theo dõi liên tục diễn biến của các kỳ thi tốt nghiệp trong vòng năm năm trở lại đây đều phải thừa nhận rằng kết quả thi tốt nghiệp THPT phụ thuộc chủ yếu vào kỷ luật phòng thi, cách tổ chức coi thi, giám sát, thanh tra thi. Năm 2006, kỳ thi tốt nghiệp THPT được tổ chức một cách bình thường, tỉ lệ tốt nghiệp toàn quốc đạt hơn 92%. Với nhiều lời kêu ca về nạn tiêu cực trong thi cử, phong trào “hai không”, trong đó có nói không với tiêu cực trong thi cử được đưa ra. Điểm nhấn của phong trào này là kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2007. Hàng loạt biện pháp mạnh tay đã được áp dụng như bố trí lực lượng thanh tra ủy quyền hùng hậu, chấm chéo bài thi giữa các địa phương... Kết quả là tỉ lệ tốt nghiệp đã rớt xuống còn hơn 66%.

Sau đó, hàng loạt chủ trương nới lỏng việc giám sát, tổ chức kỳ thi mà điển hình là giảm đến hàng chục lần số lượng thanh tra ủy quyền được đưa ra. Tỉ lệ tốt nghiệp đã tăng đều hằng năm. Không chỉ tăng vài phần trăm mà mỗi năm tỉ lệ này tăng xấp xỉ 10%. Từ hơn 66% năm 2007, đến năm 2010 tỉ lệ tốt nghiệp đã đạt được mức... như trước khi có “hai không”, hơn 92%. Năm 2011, tỉ lệ này lên 95,72%. Nhiều địa phương có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn lại có tỉ lệ tốt nghiệp cao hơn các thành phố lớn. Không mấy người lạc quan dám cho rằng kết quả đó hoàn toàn là do nỗ lực dạy và học.

Những diễn biến, dữ kiện, số liệu khiến người ta không có lý giải nào khác ngoài việc đang tồn tại sự bất thường trong cách tổ chức, giám sát thi cử ở nhiều địa phương. Song, bất thường hơn là cách ứng xử của những người trong ngành giáo dục. Lẽ ra khi tiêu cực, gian lận trong thi cử còn tồn tại, những người trong ngành giáo dục phải đau nhất. Họ phải tiên phong tìm cách loại bỏ nó để cơ thể của ngành giáo dục được lành mạnh. Đằng này cứ mỗi lần dư luận đặt vấn đề về tiêu cực trong thi cử, những người có trách nhiệm lại đưa ra nhiều lời lẽ để bác bỏ. Để rồi sau mỗi kỳ thi, người ta lại nghe câu tuyên bố quen thuộc: “kỳ thi diễn ra an toàn, nghiêm túc, đúng quy chế”.