Nhưng, cứ hiểu như bao đời nay dân gian vẫn thường hiểu thì nhân tài là người thông minh, tài giỏi trong một lĩnh vực nhất định nào đó so với những người khác cùng làm việc trong cùng một tập thể, tổ chức, khu vực, cộng đồng, xã hội.

Với cùng một môi trường và điều kiện như nhau nhưng người thông minh tài giỏi lại đạt được hiệu suất, hiệu quả lao động cao hơn, giá trị (vật chất, tinh thần) do người ấy tạo dựng vượt trội hơn những người khác, mang lại lợi ích không riêng cho bản thân mình mà cho cả tập thể, tổ chức, khu vực, cộng đồng, xã hội.

Một công nhân vệ sinh cũng có thể được xem là một nhân tài nếu người đó có sáng kiến thu gom rác một cách khoa học vừa bảo đảm vệ sinh môi trường, vừa tái dụng được lượng rác phế thải, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Ngược lại, một tiến sĩ quanh năm suốt tháng chỉ là “tiến sĩ giấy” thì cũng bị xem là bất tài vô dụng.

Dĩ nhiên, ở đây chúng ta nói đến “nhân tài” chứ không phải thiên tài. Nhân tài ở đâu và thời nào cũng có, nhưng thiên tài thì không phải thời đại nào nhân loại cũng gặp may có được vài Beethoven hay vài Einstein.

Về dự án “phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài” với mục tiêu “sau bảy năm sẽ đào tạo được 700 nhân tài”, tôi có vài nhận xét:

- Tính theo mục tiêu dự án thì bình quân mỗi năm cả nước sẽ có thêm 100 nhân tài! Như vậy hóa ra đất nước ta khan hiếm nhân tài đến mức kinh khủng như thế ư?! Chia đều ra các tỉnh, thành phố thì mỗi địa phương chỉ có được dăm ba người thông minh, tài giỏi?!

- Sở dĩ dự án đề ra mục tiêu như thế rõ ràng là vì những người “vẽ dự án” đã hoàn toàn dùng thước đo “học hàm học vị” để xác định “nhân tài”. Vì thế, có lẽ nội dung đào tạo cũng chỉ là tập hợp hoặc tập trung một số người nào đó “có tiềm năng, tiềm chất” nhằm đưa vào quĩ đạo đào tạo với những ngành khoa học, công nghệ nhất định nào đó để sau này ra “lò” trở thành “nhân tài chính qui” chăng? Nếu như thế thì những người thông minh tài giỏi thật sự nhưng không nằm trong diện đào tạo thuộc dự án ấy có phải là nhân tài hay không, hay họ chỉ được xem là “nhân tài phi chính thức”?

- Dự án có tên “phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài”. Vậy thì tổ chức nào, cấp nào, ngành nào được giao trách nhiệm phát hiện nhân tài và phát hiện thông qua hệ thống sàng lọc nào? Rõ ràng với cách hiểu, cách nhìn nhận nhân tài và mục tiêu về số lượng như đã nói thì khâu phát hiện để sàng lọc là cực kỳ “tinh tế”, đầy rẫy khó khăn!

Có thể thấy đây là một dự án nếu không muốn nói là bất khả thi vì có quá nhiều khiếm khuyết ngay từ khái niệm, cách hiểu, cách nhìn nhận thế nào là nhân tài thì cũng là một dự án rất có khả năng gây thêm lãng phí cho quốc gia.